Sosyal Bilgiler, Coğrafya, Tarım, Ziraat, Meyvecilik

Ağaç Kabuğu incelemesi

2012-01-27T07:09:00.001-08:00

2.2.2. Ağaç Kabuğu incelemesi

Ağaç kabukları da ortam kültüründe kullanılan organik agregatlar arasında yer alır. Yapılan araştırmalar başta göknar olmak üzere, çam, kayın, meşe, sekoya ve porsuk ağaçlarının kabuklarının rahatlıkla kullanılabileceği gerçeğini ortaya koymuştur. Çamlar arasında özellikle ponderosa çamı, sarı çam, sahil çamı ve akçam kabukları en çok kullanılanlardandır. Genelde kabukların su tutma güçleri çok yüksektir. Göknar kabuklarının, ağırlığının % 165’i kadar su tutabildiği, doyma noktasında bile % 31.5 hava içerdiği görülmüştür. Kabukların su tutma güçleri ile irilikleri arasında bir ilişki vardır. Kabuk irileştikçe su tutma gücü artar, ancak hava içeriği azalır. Gerek talaş ve gerekse ağaç kabukları fermente edildikten sonra kullanıldıklarında herhangi bir hastalık ya da zararlı taşıma riskleri ortadan kalkar. Çam ağaçlarının kabuklarının su tutma gücü % 218-267, volüm ağırlığı 0.245 g/cm³, porozitesi % 84, pH’sı 6.1, ve EC’si 0.20 mmhos/cm olarak saptanmıştır (Çeltek, 1992).

BURSA'NIN COĞRAFYASI Bursanın iklimi Bursa’nın bitki örtüsü nedir

2012-01-27T06:53:00.001-08:00

BURSA'NIN COĞRAFYASI Bursanın iklimi Bursa’nın bitki örtüsü nedir
Coğrafik Özellikler
Bursa’nın yüzölçümü 10768 km karedir. Şehir merkezi Marmara bölgesinde yer alır. Güneydeki toprakları Ege bölgesi sınırları içine girer.İznik gölünün güneyinde Gemiç Dağı da denen Katırlı Dağı (1283 m ) ve Avdan Dağı yer alır. Ovanın güneyinde 2543 m ye ulaşan Uludağ yer alır.

    Bursa il sınırları içinde çok büyük ve verimli ovalar vardır.Bunların en önemlisi   Uludağ’ın kuzeybatı eteklerinde uzanan Bursa ovasıdır. Mustafakemalpaşa, Karacabey, Orhangazi, Yenişehir, İnegöl, İznik ovaları da ilin önemli ovalarıdır.
    İlin başlıca akarsuyu Emet ve Orhaneli çaylarının birleşmesiyle oluşarak Uluabat Gölüne dökülen Kirmastı Suyudur. Mustafakemalpaşa ovasına can veren bu akarsuya Mustafakemalpaşa çayı da denir. Bursa Ovasını sulayan Nilüfer çayı ise Susurluk Çayına katılır. Uludağ’dan kaynaklanan Göksu doğuda Yenişehir Ovasını sulayarak Sakarya ırmağına katılır. Bursa göl açısından da zengindir. Başlıca doğal göller Uluabat Gölü ile kuzeydoğu bölgesinde yer alan ve Marmara Bölgesinin en büyük gölü olan        İznik Gölü’dür. Ayrıca Susurluk çayı deltasında Arapçiftliği ve Dalyan Gölleri vardır. Yapay göller ise Demirtaş, Doğancı, Gölbaşı, Kayapa ve Hasanağa baraj gölleridir.
İklim
Marmara ve Ege bölgeleri arasında bir geçiş alanında yer alan Bursa’nın iklimi karmaşık bir yapı gösterir. Kuzey kesiminde Akdeniz ikliminin Marmara kıyılarına özgü tipi etkili olurken güney ve iç kesimlerinde İçbatı Anadolu’nun karasal iklimi görülür. En düşük hava sıcaklığı Gemlik ve Mudanya’da -10 dereceye kadar düşmezken Bursa’da -25 dereceyi bulur. Bunun nedeni Uludağ gibi bir yükseltinin Bursa’nın hemen yanı başında yer almasıdır. Yerin karla kaplı olduğu ortalama süre Uludağ’da 6 ay, Bursa’da 10 gün,   Gemlik ve Mudanya’da bir haftadan azdır.
Bitki Örtüsü
    Bursa doğal bitki örtüsü açısından zengin bir ildir. İl alanının yaklaşık %40 ı ormanlarla kaplıdır.Ormanların büyük ölçüde tahrip edildiği güney kesimdeki platolarda bitki örtüsü genellikle step(bozkır) görünümündedir. Marmara kıyılarında makiler ve zeytinlikler egemendir. Alçaklardaki ormanlar daha çok gürgen, ıhlamur, kestane ve kızılağaçlardan oluşur. Daha yükseklerde kayın, meşe, göknar ve kara çam ormanları vardır. Uludağ’da 1600 m den daha yüksek kesimlerde saf Uludağ göknarı ormanları yer alır.
Yabani Yaşam
    Orman ve sulak alan açısından zengin olan ilde yabani yaşam bir hayli canlıdır. Şimdiye kadar yapılan çeşitli araştırmalar sonucunda bu bölge'de 50'ye yakın kuş, 10 kurbağa (kuyruklu ve kuyruksuz) 3 kaplumbağa, 11 kertenkele, 11 yılan, 43 kelebek türünün yaşadığı tesbit edilmiştir. Varlığı bilinen başlıca memeliler ayı, dağ keçisi, gelincik, geyik, karaca, kunduz, porsuk, sansar, sincap ve yaban domuzudur. Dünya ve Türkiye için önemli kelebeklerden biri olan Parnassis Apollo bu bölgede sadece Uludağ'ın 2200 m. den sonraki yüksekliklerinde yaşar. Aşırı yakalanma sonucunda nesli tükenmekte olan hayvanlarımızdan biridir. Apollon kelebeği yılda yalnızca birkaç gün görülebilir. Geyikgillerden olan Cervus elaphus maral'ın da neslini korumak amacıyla, bu bölgede bir üretme istasyonu kurulmuştur. İlk bulunduğu yer Uludağ olan Rana macrocnemis, (Uludağ kurbağası) da bu bölgenin tipik kurbağaları arasında yer alır. On bir yılan türünden ikisi Engerikgillerden olup Vipera ammodytes ve Vipera xathina türleridir. Bu yılanlar arasında 2'de yarı zehirli yılan türü bulunmaktadır. Bunlar da    Malpolon monspessulanus ve Telescapus fallax'dır. Günümüzde seracılıkta ve bitkilerin döllendirilmesinde kullanılan Bombus arıları da, Bursa'nın biyolojik zenginliklerinde birisidir. Bu bölgede 13 Bombus türünün varlığı tesbit edilmiştir. Göllerin yanı sıra Susurluk çayı deltası ve Uludağ kuşlar açısından önemli üreme alanlarıdır. Bu alanlarda rastlanan türlerden başlıcaları ağaçkakan, akbaba, angıt, balaban, balıkçıl, batağan, baykuş, çakır balı bülbülü, doğan, kartal, kırlangıç, kocagöz, pakta, pelikan, sumru, suna ve uzunbacaktır.

ETİYOLE Nedir? Hakkında Bilgi

2012-01-21T01:23:00.003-08:00

ETİYOLE Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Bleichen, Fr. Etiolement m, İng. Etiolation. Işığın bitki üzerine olan etkilerinden biri. Bu etkilerin çoğu, ışığın direkt etkisine bağlı ise de, indirekt etki ile de bâzı değişmelerin olduğu anlaşılmıştır. İndirekt etkiye bir örnek verirsek; yüksek ışık şiddeti fazla terlemeye, bu da su eksikliğine sebeb olarak, hücre bölünmesi ve genişlemesini azaltır. Diğer taraftan düşük ışık şiddeti fotosentezi düşürme yolu ile büyüme ve gelişmeyi azaltır. Karanlıkta büyüyen bitkinin gövdesi çok uzar, renk çok açık yeşil, hatta beyaz, yapraklar ufak olur. Bu görünüşteki bitkiye “etiyole bitki” denir. Etiyole olayının hücre uzaması ve hücre bölünmesine etkili olduğu ve ayrıca yapım farklılığına da sebeb olduğu anlaşılmıştır.

ETİYOPYA Nedir? Hakkında Bilgi

2012-01-21T01:23:00.001-08:00

ETİYOPYA Nedir? Hakkında Bilgi

DEVLETİN ADI Etiyopya Demokratik Halk Cumhûriyeti

BAŞŞEHRİ Addis Ababa

NÜFÛSU 45.600.000

YÜZÖLÇÜMÜ 1.106.100 km2

RESMÎ DİLİ Amharca

DÎNİ Hıristiyanlık ve İslâmiyet

PARA BİRİMİ Etiyopya Birri

Doğu Afrika’da bulunan bir devlet. Kuzeyinde Sudan ve Eritre, doğusunda Cibuti ve Somali, güneyinde Kenya, batısında yine Sudan yer alır. Afrika’nın en eski bağımsız devletidir. Batı-doğu yönünde 33° ile 48° doğu boylamları, kuzey güney yönünde ise 3°30’ ile 18° kuzey paralelleri arasında bulunur.

Târihi

Etiyopya, bilhassa mîlâdın ilk yıllarından beri köklü bir geleneği olan Afrika’nın en eski bağımsız devletidir. Yalnız gayri sâfi millî hâsıla ile kişi başına düşen doktor, araba sayısı gibi değerler yönünden diğer Afrika ülkelerinden geridir. Târihî çağlar içinde ilk yerleşenler Hami ve Sudanlı soyundan kabîlelerdir. Mîlâdî birinci yüzyılda kurulan Aksum Krallığı 7. yüzyılda yıkılmıştır. Ülkenin Arap hâkimiyetine geçmesinden önce Yemen’de bulunan Habeşli kumandan Ebrehe, ordusuyla Mekke’ye yürüdüyse de Ebâbil kuşlarının hücûmuyla bütün ordu perişan olmuştur. Bu durum Kur’ân-ı kerîmde Fil sûresinde şöyle anlatılmaktadır:

(Ey Resûlüm!) Rabbinin, fil sâhiplerine neler ettiğini görmedin mi? O, bunların kötü plânlarını boşa çıkarmadı mı? O, bunların üzerine bölük bölük kuşlar gönderdi ki bunlar onlara (fil sâhiplerine) pişkin tuğladan (yapılmış) taşlar atıyordu. Derken Allah onları yenik ekin ve yaprağı gibi yapıverdi.

Bu sırada Kızıldeniz’in iki yakasının Bizans müttefiklerinde olmasını istemeyen İranlılar 572 yılında Aksum Devletine son verdiler. Peygamberimiz aleyhisselâm zamânında, Mekke’nin ticârî hayâtının gelişmesiyle Habeşistan önem kazandı. Bu zamanda bâzı Müslümanlar buraya göç ettiler. Kızıldeniz kıyılarında İslâmiyet yayılınca, Aksum Krallığı güneye doğru kaydı. Bu sırada Zague ve Salamon Hânedânları 1285 yılına kadar başta kaldılar. Bu târihte İfat SultanıAli ibni Valaşma ile (Akîl ibni Ebî Tâlib soyundan) Müslüman Habeşistan Devleti kuruldu. On altıncı yüzyılda Arapların bu ülkeye yaptığı seferler karşısında ülkenin tamâmen Müslüman olmasını önlemek için Portekizlilerden yardım istendi. Portekizliler bunu fırsat bilerek ülkeye hâkim oldular. Bir ara derebeyleriyle din adamları arasındaki anlaşmazlıklarla ülke sarsıntı geçirmişse de Portekiz veİtalyan kiliselerinin çalışmaları ile 1855’te Kassa, İkinci Tevodros adıyla tahta çıkarılarak, Müslüman hâkimiyetine son verildi.

1889 yılında İkinci Menelik’in Habeşistan imparatoru olarak taç giymesiyle idâre tekrar Salamon Hânedânına geçti. İtalya, İngiltere ve Fransa gibi Avrupa devletlerinin uğraşması ile nihâyet 2 Kasım 1930’da Necâşi Haile Selâsiye taç giydi. Necaşi ünvanı “nagaş” kelimesinden ve bu da “vergi” mânâsındaki “ngş” kökünden gelmektedir. 1935 yılında Mussolini zamânında İtalyanlar ülkeyi işgâl etmişse de İkinci Dünyâ Savaşı sonunda çekilmek zorunda kalmışlardır.

Haile Selâsiye 1975 yılına kadar başta kaldı ve uzun süren iktidârı sırasında Habeşistan’da bulunan Müslümanlara dînî, siyâsî, kültürel çeşitli baskı ve zulümler yaptı. 1975’te askerî bir darbe ile iktidârdan uzaklaştırıldı. Ülkede yeni idareyi kuran hükûmet, sol temâyüllü olduğundan, Rusya ile her sâhada yakın ilişkiler içine girdi. Müslümanlara yapılan baskı ve zulümler bu hükûmet zamânında da artarak devâm ettiğinden Eritreli Müslümanlar ile hükûmet kuvvetleri arasında çarpışmalar zaman zaman şiddetlenerek devâm etti. 1987’de yeni Anayasa kabûl edildi ve yapılan seçimler sonunda askerî yönetime son verilerek komünist parti iktidar oldu. Etiyopya Cumhûriyeti, Afrika Birliğine ve Birleşmiş Milletler Teşkilâtına üyedir.

1974’ten bu yana Etiyopya’yı idâre eden askeri cunta lideri bilâhare devlet başkanı Albay Haile Mariam Mengitsu’nun ülke dışına Haziran 1990’da kaçışından sonra; Etiyopya Halk Kurtuluş Cephesi liderliğindeki (Eritre Halk Kurtuluş Cephesi, Tigre Halk Kurtuluş Cephesi ve Oromo Özgürlük Cephesi) büyük direniş grubu Etiyopya iktidârını ele geçirdi. Yüzde 70’i Müslüman olan Eritre Halk Kurtuluş Cephesi 30 yıldır işgal altında olan Eritre’yi kurtardı, başkent Asmara ile Kızıldeniz’deki Assab ve Massawa liman şehirlerini de kontrolları altına aldı. 1993’te yapılan halk oylaması neticesinde Eritre bağımsızlığını kazandı.

Fizikî Yapı

Etiyopya genelde dağlık ve platolarla kaplı bir ülkedir. Fakat kuzeyde Eritre bölgesinde deniz seviyesinden 120 m kadar daha aşağıda bulunan 150 km2 genişliğindeki Afar Çukurluğu da bu ülkededir. Afar Çukurluğu faylarla ve volkanik faâliyetlerle Kızıldeniz’den ayrılmış olup, kuruyan tabanı 900 m kalınlığında tuz tortullarıyla kaplıdır. Bu yerde yer yer faylar boyunca lavlar sızmakta ve bâzı kraterlerinden de bol sodalı ve kükürtlü sıcak su kaynakları çıkmaktadır.

Ülkeyi yaklaşık kuzey-güney yönünde “Rift Vâdisi” denilen büyük bir kırık hattı kesmektedir. Bu kırık hattı boyunca meydana gelmiş olan çöküntü hendeği aynı zamanda doğmakta olan bir okyanusun ortasında yer almaktadır. Yapılan incelemelere göre doğudaki Etyopien ve Arabistan blokları ile batıdaki Afrika blokları devamlı birbirinden uzaklaşmaktadır. Meselâ yılda en az 1 mm olan bu uzaklaşma Kızıldeniz çevresinde yılda 2 cm’yi bulmaktadır.

Rift Walley denilen bu çöküntü hendeğinin batısında merkez platosu yer alır. Bu plato üzerinde yer yer yüksek dağlar ve Ambas denilen yassı tepeler bulunmaktadır. Genelde 2000 m’nin üzerinde olan bu plato alanında 4543 m ile en önemli yükselti Daşan Dağıdır. Akarsularla da parçalanmış olan bu plato alanı aynı zamanda nüfûsun yoğun olduğu bir bölgedir.

Çöküntü hendeğinin doğusunda kalan plato alanı Somali Platosudur. Burası da akarsularla parçalanmıştır ve Urgoma Dağlarında yükselti 5340 m’yi bulur.

Önemli akarsuları Şebeli, Tana Gölünden doğan Mâvi Nil, Omo’dur. Nil Nehrinin çöllerde kuruyup, kaybolup gitmesini engelleyen Sobat, Mâvi Nil (Bahr-ül Azrak) ve Atbara kolları bu ülkeden beslenmektedir. Mâvi Nil ülkenin en önemli gölü olan 1830 m yüksekliğindeki Tana Gölünden doğmaktadır. Ortadaki çöküntü hendeği boyunca yer yer çok sayıda akarsu ve göl bulunmaktadır. Zivay, Şala, Tana, Avasa gölleri gibi. Ayrıca doğusunda Hint Okyanusuna ulaşan Juba ile Vebbi Cebeli akarsuları da bu ülkeden kaynaklarını almaktadır. Fakat ulaşım yapılabilen tek akarsu kısa olan Baro Nehridir.

İklimi

Enlem îtibâriyle subekvatoral ve tropikal iklim kuşağı üzerinde bulunan ülkenin esas iklim özelliğini dikey yöndeki yükselti fazlalığı meydana getirmektedir. 1800 m yükseltinin altındaki yerlerde gerçek mânâda subekvatoral iklim görülür. Buralarda en fazla sıcaklık 40°C’yi bulur. En sıcak ayın ortalaması 33°C, en soğuk ayın ortalaması ise 21°C’ dir.

2400 m ile 3200 m yükseklikte bulunan yerlerde tam bir ılıman iklim görülür. Buralarda ortalama sıcaklık 16°C’dir.

Yağış ortalaması bölgelere göre değişiklik göstermektedir. Güneybatıda 2500 mm olan yağış miktarı, kuzeydoğuda 50 milimetreye kadar düşer.

Tabiî Kaynakları

Günümüzde yakıt olarak ormanların kesilmesiyle sâdece güneybatıdaki geçit vermeyen ormanlar kalmıştır. Alçak yerlerde step ve savanlar hâkimdir. Yüksek yerleri ise baobab, çınar, incir ve hurma ağaçları kaplar. Avustralya’dan getirilerek yetiştirilen okaliptus ağaçları ile ülkenin odun ihtiyâcı karşılanmaktadır. Etiyopya yabânî hayvan bakımından zengin bir ülkedir. Zürâfâ, zebra, fil, aslan, antilop, suaygırı ve deve kuşu gibi hayvanlara çok rastlanmaktadır. Bunun yanında kartal, papağan ve maymun da çok bulunmaktadır.

Etiyopya, mâden kaynakları bakımından fakir bir ülkedir. En çok üretilen mâden, tuzdur. Az miktarda plâtin, demir, manganez ve altın bulunmaktadır.

Nüfus ve Sosyal Hayat

Arabistan’dan gelerek buraya yerleşen Hâmîler ve Sâmî Amharalar Etiyopya’nın en büyük etnik gruplarını meydana getirirler. Nüfûsun % 35’ini meydana getiren Amharalar ülkede söz sâhibidirler. Halkın % 90’ı köylerde yaşamaktadır. Önemli şehirleri Asmara, Addis Ababa, Dire Dava, Gonder, Desse, Harar ve Mitsiva’dır.

Halkın % 55’i Hıristiyan, % 37’si Müslüman, % 8’i ise diğer dinlere mensuptur. Eğitim ve öğretim çok geri olup halkın ancak % 3,7’si okuma yazma bilmektedir. İlk üniversitesi ancak 1951 yılında açıldı.

Siyâsî Hayat

1974 yılına kadar bir krallık olan Etiyopya’da kral devrilerek 1975’te rejimin cuntacılar tarafından değiştirildiği îlân edildi. Cunta sosyalist bir rejimi benimsedi. 1987’de kabul edilen anayasa ile seçimler yapılarak demokrasiye geçildi.

Ekonomi

Tarım: Ekonomisi tarıma dayalı olan Etiyopya, topraklarının % 50’sinde zirâat yapılmaktadır. Fakat tarım araç ve gereçleri çok ilkel olduğundan yüksek seviyede ürün alınmaz. Buğday, arpa, yulaf, mısır, darı başta olmak üzere çeşitli meyve ve sebze yetiştirilmektedir. Bunun yanında pamuk, şekerkamışı, muz gibi Akdeniz ürünleri de yetiştirilmektedir. Yetiştirilen ürünler ülke ihtiyâcını karşılar. Kahve ise en önemli gelir getiren ihraç ürünüdür.

Hayvancılık: İklim ve tabiat şartlarının müsâit olması sebebiyle çok yapılmaktadır. Sığır, at, katır, deve ve koyun çok miktarda beslenmektedir.

Endüstri: Etiyopya’da bulunan fabrikalar dokuma, deri, mobilya, çimento, kimyevî maddeler ve sigara üzerinedir. Sanâyinin gelişmesi için gerekli olan enerjiden yoksundur.

Ticâret: Etiyopya, kahve, deri, post, yağlı tohumlar ve baklagiller ihraç eder. Makina, ulaşım techizatları, inşaat malzemeleri ve petrol ürünlerini ithal etmektedir.

Ulaşım: Ülkenin engebeli oluşu ulaşımı engellemektedir. 35.000 kilometreyi bulan karayolu ile 800 km kadar demiryolu şebekesi vardır. Elverişsiz şartlara rağmen dış hatlarda da çalışan önemli hava yolları ağı kurulmuştur. Önemli limanları Massava ve Assab’dır.

ETNA Nedir? Hakkında Bilgi

2012-01-21T01:22:00.003-08:00

ETNA Nedir? Hakkında Bilgi

Sicilya Adasında Avrupa’nın en yüksek, dünyânın ise büyük volkanlarından biri. Faal bir volkandır. Catania’nın 29 km kuzeyindedir. Eski Yunanca ismi Aitne, Roma dilinde Aetna idi. Sicilyalılar bugün Mongibello demektedirler. Deniz seviyesinden 3308 m yüksektedir. Volkanın bir iç, bir de dış konisi vardır. İç konisinin içinde ana krater bulunur. Dış koninin ise uç kısmı patlamalardan mütevellit kısalmıştır. İç koninin yüksekliği 3260 m olup, boyu gittikçe azalmaktadır. 1190 kilometrekarelik bir alanı kaplar. Dış koninin bu kadar büyük olmasının sebebi, yamaçlarında yüzlerce parazit kül konisi bulunmasıdır. Ayrıca üst üste gelen lav akıntılarının da bunda rolü büyüktür. Zirve kraterinden itibaren 32 kilometrelik yarıçaplı bir dâire içinde 200’den fazla parazit konisi vardır. Parazit konilere yatay patlamalar sebeb olmaktadır. Bu konilerden Rossi Dağı gibi bâzıları Etna’nın tabanından 135 m yüksektedir. Dağın etrâfını bir demir yolu çevirmektedir. Uzak ve az meyilli bölgelerdeki topraklar çok verimlidir. Böyle yerler değerlendirilmektedir. Nisbeten biraz daha meyilli olan bölgeler ormanlıktır. Ormanlık bölgeden biraz daha yükseğe çıkınca küllerle dolu bir bölgeye gelinir.

Etna’nın uzun bir faaliyet tarihçesi vardır. Vezüv’den farklı özelliklere sâhiptir. M.Ö. 475 senesinden beri 200’den fazla patlama kaydedilmiştir. M.Ö. 800’de Homer, Etna Dağından bahsetmiştir. Virgil (M.Ö. 70-M.S. 19), eseri Aeneid’de Etna’nın bir patlamasını tasvir etmiştir. Diodorus Siculus’a göre M.Ö. 396’da Etna Dağından akan 3 km genişliğinde 38 km uzunluğundaki bir lav akıntısı Kartaca ordusunun ilerlemesini engellemiştir. Felâketlere sebeb olan patlamalardan tesbit edilen başlıcaları, 1169, 1329, 1536, 1669 târihlerinde vukû bulmuştur. Bunlardan 1169 püskürmesi en şiddetlisidir. Bu sırada zirve konisi tamamen alçalmış, 16 km uzunluğudaki muazzam lav akıntısı, Cataina şehrini harab ederek, denize ulaşmıştır. 1971’de ise krater yakınındaki 99 senelik rasathane patlama sebebi ile tahrip olmuştur. G.İmbo tarafından, Etna Dağının volkanik faaliyetlerinin târihçesi üzerinde 1669’dan 1928’e kadar olan dönemi ihtivâ eden bir çalışma yapılmıştır. Bu dönemde 33 patlama oldu. Patlama aralıkları ortalama 8 seneden azdır. 1755’ten 1923’e kadar vukû bulan patlamalar aşağı-yukarı 6,5 senelik periyotlara rastgelir. G.İmbo bunu 3 dönem kabul eder:

1755-1898 - 54 sene.

1809-1865 - 56 sene.

1865-1908 - 43 sene.

1908-1971 arası sükun devresidir. Etna’nın patlamaları “çevresel patlamalar”dır. “Lavlar koninin yamaçlarındaki yarıklardan çıkar. Genellikle fissürlerin üst kısımlarında patlamalı erüpsiyonlar ile kül konileri meydana gelirken, alt kısımlarından lavlar çıkar. Bâzı çok kuvvetli püskürmelerde lavlar kırıkların üst kısımlarından da çıkar ve yarığı tamâmen kaplayıncaya kadar devâm eder. G.İmbo’nun tesbit ettiği volkanik faaliyet periyoduna göre Etna’da 1963 yılında yeni bir püskürmenin olması gerekirdi. Zîrâ, kabul ettiği 55 yıllık dönem bu târihe rastlamaktaydı. Zayıf püskürmeler, 1963 yılına kadar ortalama 7 yıllık aralıklarla daha önce mevcut kırıklar üzerinde meydana geldi. Son iki lav akıntısı 1951’de ve 1958 yıllarında görüldü. Ayrıca, tahmin edilen 1963 erüpsiyonu 8 yıllık bir gecikmeyle 1971 yılında vukû buldu.

Sicilya’nın doğusunda sıralanmış 262 püskürme merkezi müşâhede edildi. Jeologlar kırık üzerinde meydana gelecek erüpsiyonların zamânını tahmin edebilmektedir.

ETNOĞRAFYA Nedir? Hakkında Bilgi

2012-01-21T01:22:00.001-08:00

ETNOĞRAFYA Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Ethnographie, Fr. éthnographie, İng. Ethnography. Milletlerin yaşayış şekillerinin tasvir edilmesi ve onları tanıma ilmi.

Kavim, kabîle, aşîret gibi insan topluluklarını tasvir eder.Terim olarak 19. asır başında ortaya çıktı. Önce insan topluluklarının dillerinin bilgisi yerine kullanıldı. 1910’dan sonra maddî kültürün bütün sâhalarına yayıldı. Türkçede etnoğrafyanın karşılığı olarak ilm-i akvâm, kavmiyet, akvâmiyyet, tasvir-i akvâm tâbirleri kullanıldı.

Etnoğrafya, insan topluluklarının meydana getirdiği maddî kültürlerini tasvir eder. Giyim, süs eşyâsı, ev âletleri, avcılık, yapı maddeleri, tarım âletleri, halk san’atlarına âid âletler, bir yayık veya beşiğin yapılışı etnoğrafyanın husûsu içine girer.

Türklerde etnoğrafik araştırmalar Meşrûtiyet devrinden sonra başlamıştır. Sâtı Bey, Mekteb-i Mülkiyede müstakil ders olarak okutmuş, ders notlarını da Etnoğrafya İlm-i Akvâm ismiyle kitap hâlinde yayımlamıştır (1912). Daha sonra gelişerek araştırmalar artıp, kitap ve dergilerde bu konular işlenmeye başlamıştır. H. Zübeyr Koşay, A. Rıza Yalman’ın araştırma ve yayımları ile gerçek etnoğrafya çalışmaları yapılmıştır.

Türk Ocağı tarafından yayımlanan Türk Yurdu Dergisi’nde Türklerin Orta Asya ve Anadolu’daki etnoğrafya malzemeleri hakkında çeşitli makâleler yayımlanmıştır. Bâzı il dergilerinde de bu sâha ile ilgili çalışmalar yayımlanmıştır. Isparta’da Ün, Bursa’da Türküm, Balıkesir’de Kaynak, bunlardan bâzılarıdır.

Daha sonraki yılarda devlet kuruluşları ve özel kuruluşlarca çeşitli eserler yayımlanmıştır. 1930 senesinde Ankara’da açılan ilk etnoğrafya müzesinde birçok eser toplanarak sergilenmiştir. Bundan sonra Adana, Afyon, Bergama, Bursa, Diyarbakır, Edirne, Erzurum, Gaziantep, İzmir, Konya, Kütahya, Manisa, Kastamonu, Kayseri, Maraş, Niğde, Sivas, Sinop, Tire, Tokat ve Van’da, İstanbul’da Türk ve İslâm eserleri, Topkapı, resim ve heykel müzeleri etnoğrafik eserleri ihtivâ etmektedir.

Geniş bir kültür ve sanata sâhib olan Türk milletinin, gerçek mânâda etnoğrafisi tesbit edilmiş denemez.

EYER Nedir? Hakkında Bilgi

2012-01-10T12:18:00.001-08:00

EYER Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Sattel (m), Fr. Selle (f), İng. Saddle. Binek hayvanlarının sırtına konulan oturacak şey. Hayvanların üzerine rahatça binebilmek ve yük sarmak için kullanılır. Eyeri ilk önce Türkler kullanmışlardır. Harplerde atları binek olarak kullanan Türklerden eyeri zamanla Roma ve Bizanslılar almışlardır. İlk önceleri özengisiz kullanılan eyerlere, 6. yüzyıdan îtibâren özengi kondu. Böylece oturma ve hayvanı sevk etme kolaylığı sağlandı. Türkler bilhassa harpte kullandıkları eyerlere çok önem verirlerdi. Sanat eseri niteliğinde olan eyerlere altın gümüş işlemeler konurdu.

Haçlı seferleri sırasında, Türklerden çok şeyler alıp memleketlerine götüren Hıristiyanlar, eyer yapımı hakkında da çok şeyler aldılar. Bu seferlerden sonra, Avrupa’da yapılan eyerlerde büyük bir gelişme oldu. Deriden yapılması, süslenmesi, kolanlar konması, sırt yaralarına mâni olmak için eyerlerin içine çuha, keçe konması, hep bu seferlerden sonra oldu.

Pekçok çeşitleri olan eyerler genellikle eyer çatısı, eyer kaşı ve takımı parçalarından meydana gelir. Eyer çatısı, iskelet olup, kafes biçiminde tahtadan yapılır. Eyerin ön ve arkasında binenin öne ve arkaya kaymaması için olan çıkıntılı bölüme ise eyer kaşı adı verilir. Özengi, özengi kayışı, başlık ve dizgin, eyer ile birlikte eyer takımını meydana getirmektedir.

Başlıca eyer çeşitleri: 1) Çerkez eyeri: Eyer ön ve arka kaşları yüksek, biniciyi sıkı sıkıya tutan eyer. 2) Osmanlı eyeri: Çıkıntısı olmayan düz eyer. Binicilik yarışlarında ilk olarak bu eyerler kullanılmıştır. 3) Kadın eyeri: Kadın binicilerin oturmalarını kolaylaştırmak içindir. Eyer başı ay biçiminde ve tek özengilidir. 4) Fransız eyeri: Sâdece ön kaşı bulunur. 5) Yarış eyeri: Genellikle binicilik yarışlarında kullanılır. Büyüklüğü ve ağırlığı iyice hafifletilmiştir.

Hayvan eyerlenmeden önce, ekserî keçeden yapılmış belleme, sırtına konur. Bu, hayvanın sırtında yara açılmasına mâni olur. Bunun üzerine eyer konarak kolan ile bağlanır. Öne ve arkaya kaçmaması için de, boyundan ve kuyruk altından kayış geçirilir. İyi yapılmış bir eyer, sırtta düzgün oturduğundan hayvana eziyet vermez. Binici de üstünde rahatça oturur.

EŞEK (Equus asinus) Nedir? Hakkında Bilgi

2012-01-04T12:14:00.001-08:00

EŞEK (Equus asinus) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Esel (m), Fr. Ane, İng. (Ass), donkey. Familyası: Atgiller (Equidae). Yaşadığı yerler: Yabâniler suya yakın step ve çöllük arâzide; evciller, insanların emrinde. Özellikleri: Kulakları uzun, yelesi dik ve kısa tüylü, kuyruğu kısa, ince püsküllüdür. Ömrü: 60-100 yıl. Çeşitleri: Evcil eşek, Afrika yaban eşeği, Asya yaban eşeği, Somali yaban eşeği, çizgili yaban eşeği (zebra), Moğol yaban eşeği (kulan).

Tek parmaklılar (Perissodactyla) takımının, atgiller (Equidae) âilesinden bir memeli türü. İri kafalı, uzun kulaklı, genellikle gri tüylüdür. “Merkep” de denir. Geviş getirmez. Yabânî veya evcil olarak yaşar. Uzun kulakları, kısa dik kıllı yelesi, seyrek püskülü, kısa kuyruğu ile attan ayrılır. Binek hayvanı, yük ve eşyâ nakli hizmetlerine gâyet elverişli, kanâatkâr, sabırlı ve tahamüllü bir hayvandır. Attan çok önce insanoğlunun hizmetinde kullanıldıkları sanılmaktadır.

Afrika yaban türü, evcil eşeğin (Equus asinus) atasıdır. Afrika yaban eşeğinin tüyleri gri ve kırmızımsı kahverengi olur.Sırtlarında boydan boya ve omuz hizâsında gövdenin her iki tarafında ön bacaklara doğru uzanan siyah bir çizgi mevcuttur. Bâzılarının bacaklarında da enine koyu şeritler görülebilir.

At satın alıp besleyemeyen köylü ve fakirler, merkep ile işlerini görürler. Merzifon’da, Kıbrıs’ta, Mısır’da ve İspanya’da eşek besiciliği eskiden beri yaygındır. Dar ve kaypak yollarda ve hatta uçurum kenarlarında gâyet rahat ve emniyetle yürür. Yabâniler, on beş başlık sürüler hâlinde suya yakın step ve çöllük arâzilerde dolaşır ve hızlı koşarlar. Eşek az yem ile yetinir, ot, yaprak vs. gibi her türlü besini yer. Temiz ve berrak olmayan suyu içmez. Derisi parşomen kağıdı îmâlinde kullanılır.

Belli bir üreme mevsimi yoktur. Gebelik süresi 12-13 aydır. Tek veya nâdir olarak iki yavru doğurur. Yavrusuna “sıpa” denir. Erkek eşekle, kısrak (dişi at) eşleştirilirse “katır” (Equus mulus) elde edilir. Aygır (erkek at) ile dişi eşeğin eşleşmesinden Bardo (Equus hinus) denen katır çeşidi ortaya çıkar. Katır, bardodan daha iri ve dayanıklıdır. Zebroid, eşek ve zebranın (çizgili yaban eşeği) birleştirilmesinden meydana gelen nesildir. Bütün bu melez nesiller kısırdır.

ZAKKUM-ZIKKIM AĞACI (Nerium oleander) HAKKINDA BİLGİ

2011-12-29T12:43:00.001-08:00

ZAKKUM-ZIKKIM AĞACI (Nerium oleander) HAKKINDA BİLGİ

Alm. Oleander, Rosenlorbeer (m), Fr. Laurier (m) rose, İng. Orleander. Familyası: Zakkumgiller (Apocynaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Batı ve Güney Anadolu.

Haziran-eylül ayları arasında beyaz veya pembe renklerde çiçekler açan 2-5 m yüksekliğinde, süt ihtivâ eden, dere yataklarında ve su kenarlarında yetişen ve kışın yapraklarını dökmeyen, ayrıca bahçelerde süs bitkisi olarak yetiştirilen çalı tipinde ağaççıklar. Gövdeleri dik, esmer renkli ve silindir şeklindedir. Yaprakları mızrak şeklinde, kısa saplı, karşılıklı veya üçlü dâirevî durumlarda dizilmiştir. Çiçekler, yalancı şemsiye durumunda toplanmış, güzel kokulu, büyük çiçeklerin sapları tüylü ve oldukça kısadır. Bitki zehirlidir.

Kullanıldığı yerler: Bitki kardiotonik glikozitler taşır. Dâhilen idrar arttırıcı ve kalp kuvvetlendirici etkisi vardır. Fazla miktarda alındığında zehirlenmelere sebep olur. Hâricen zeytinyağı ile yoğrulmuş olan yapraklar bilhassa uyuza karşı kullanılır. Bir gram kuru yaprak, insanlarda tehlikeli zehirlenmelere yol açar. Zehir etkisi kurutma ve kaynatmayla ortadan kalkmaz. Bu bitkiyi yiyen ölmüş hayvanların etleri de zehirlidir.

ZAKKUMGİLLER (Apocynaceae) NEDİR

2011-12-29T12:42:00.001-08:00

ZAKKUMGİLLER (Apocynaceae) NEDİR

Alm. Hundsgiftgewächse, Apozynazeen pl. Fr. Apocynacées, apocynées pl., İng. Apocynaceae. Çoğu tropikal bölgelerde yetişen, süt taşıyan, yaprak dökmeyen ağaç ve çalılar. Yapraklar karşılıklı veya üçlü dâirevî durumlarda veya tepede yayık 5 lopludurlar. Çoğu türleri güzel çiçeklerinden dolayı süs bitkisi olarak yetiştirilmektedir. Memleketimizde 4 cins ve 7 türü bulunur. Bu familyaya âit bâzı bitkiler şunlardır: Zakkum, Cezayir menekşesi, Japon sarmaşığı, hünkâr beğendi gibi.

ZAMBAK (Lilium) çiçeği nerde yetişir?

2011-12-29T12:34:00.003-08:00

ZAMBAK (Lilium) çiçeği nerde yetişir?

Alm. Lilie (f), Fr. Lis (m), İng. Lily. Familyası: Zambakgiller (Liliaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Batı Anadolu ve Karadeniz bölgesi.

50-100 cm boyunda beyaz, sarı veya kırmızı renklerde olan çok yıllık soğanlı ve otsu bir süs bitkisi. Çiçekler hoş kokuludur. Bahçelerde süs bitkisi olarak yetiştirildiği gibi Batı ve Kuzey Anadolu’da tabiî olarak yetişen yabânî türleri de bulunur. Nemli ve kumlu topraklardan hoşlanır. Taşlık ve kayalık yerleri sever. Memleketimizde yabânî olarak yetişen zambakların başında akzambak, kırmızı zambak, Zigana zambağı ve Trabzon zambağı gelir.

Kullanıldığı yerler: Dâhilen (% 2’lik) idrar arttırıcı ve balgam söktürücü etkiye sâhiptir. Zambak çiçeklerinden su buharı destilasyonu ile zambak suyu elde edilir ve sivilcelerin tedâvisinde kullanılır. Ayrıca zambak esansı parfümeride de kullanılır.

ZAMBAKGİLLER (Liliaceae) HAKKINDA BİLGİ

2011-12-29T12:34:00.001-08:00

ZAMBAKGİLLER (Liliaceae) HAKKINDA BİLGİ

Alm. Liliazeen, Liliengewächse pl., Fr. Liliacées pl., İng. Liliaceae. Dünyânın çoğu yerlerinde yayılmış olan, fakat sıcak bölgelerde daha çok rastlanan, çoğu çok yıllık, otsu, bir kısmı odunsu bitkiler. Toprak altında soğan, rizom veya yumruları vardır. Yapraklar yassı ve şeritsi veya kalp şeklinde, bâzan da küçük zarımsı pul şeklinde veya etlidir. Bu familyanın takriben 250 cins ve 4000 kadar türü bulunur. Memleketimizde ise 32 cins, 200 kadar türü mevcuttur. Bu familyaya âit bâzı bitkiler şunlardır: Adasoğanı, çiğdem, sarısabır, mügeçiçeği, sarmısak, soğan, kuşkonmaz, sümbül, lâle gibi. Bunların çoğu süs bitkisi olarak yetiştirilmekte olup, kıymetli birer salon ve bahçe bitkileridir.

ZARGANA (Belone acus) BALIĞI NEDİR NEREDE YAŞAR?

2011-12-29T11:39:00.001-08:00

ZARGANA (Belone acus) BALIĞI NEDİR NEREDE YAŞAR?

Alm. Hornhecht, Fr. Aguglia, İng. Gar-pike. Familyası: Zarganagiller (Belonidae). Yaşadığı yerler: Bütün denizlerde bulunur. Tatlı suda yaşayan türleri de vardır. Özellikleri: Yılana benzer ince uzun vücutlu bir balık. Boyu 1 metre kadar olabilir. Küçük balıklarla beslenir. Ömrü: 18 yıl kadar. Çeşitleri: 7 türü bilinmektedir.

Dünyânın bütün denizlerinde yaşayan ince, uzun vücutlu bir balık. Daha önceleri Uskumrumsugiller (Scombresocidae) familyasında kabul edilirdi. Sırtı yeşilimsi, karın tarafı beyazdır. Çeneleri leylek gagası gibi sivridir. Alt ve üst çenelerinde keskin ince dişleri vardır. Sırt ve anal yüzgeçleri alt alta olup çatallı kuyruğa yakındır. Vücudunu örten ufak pulları vardır. Ele alındığında kolayca dökülürler. Çevik ve hareketli bir balıktır. Çoğunun boyu 60 cm’dir; fakat bir-iki metre gelenleri de vardır. Türkiye’de Akdeniz, Marmara ve Karadeniz’de boldur. Bizdekilerin boyları 40-70 cm, ağırlıkları 200-300 gr kadardır. Hamsi, çaça, gümüş, çamuka ve kıraça gibi balıklarla beslenir. Düşmanlarından kaçmak için su yüzüne çıktığı ve sıçradığı da görülür.

İlkbaharda yumurtlar. 18 yıl kadar yaşar. Bir yaşındakilerin boyları 30 cm kadardır. Dişileri, erkeklerden daha çabuk gelişirler. Fosfor oranı yüksek, besleyici bir balıktır. Tavası, buğulaması ve fırında pilakisi meşhurdur. Zarganaların etleri lezzetlidir. Fakat, kemikleri yeşilimsi olduğundan bâzı kimseler tarafından pek beğenilmezler. Tatlı sularda yaşayan 2 türü vardır. Bunlardan biri Asya ve Hindistan ırmaklarında rastlanan ve boyu 30 cm’yi bulan “Xenetodon cancila” türü, diğeri ise Amazon’da yaşayan “Potamorhaphis guianensis” türüdür.

EVCİL HAYVANLAR Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-27T12:51:00.001-08:00

EVCİL HAYVANLAR Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Haustiere (n.p.), Fr. Animaux dometisques (m.pl.), İng. Domestic animals. İnsanlarla birarada yaşayan ve faydası dokunan, koyun, öküz, dana, at gibi hayvanlar. İnsanoğlunun varlığı ile evcilleştirme başlamıştır. Âdem aleyhisselâmın oğlu Hâbil ve Kâbil çobanlık ve çiftçilik yapardı. Yalnız veya çift yaşayan hayvanlar genellikle evcilleştirilemezler. Ancak insana alıştırılabilir. Evcilleştirme ilk başta insan zoruyla sağlanmış olsa bile hayvan buna boyun eğerek rızâ gösterir. Kendi hâline terk edilmedikçe yabânileşmez. En önce evcilleştirilen hayvanlar, büyük bir ihtimalle gücünden, etinden ve sütünden faydalanılan geviş getiren hayvanlar olmuştur. At ve köpek de ilk evcilleştirilen hayvanlara dâhildirler. Tavuk, evcil kuşların, arı ve ipek böceği de evcil böceklerin en yaygınıdır.

Sıcak kumlu bölgelerde en çok değer verilen evcil hayvan devedir. Açlığa ve susuzluğa dayanıklıdır. Soğuk ülkelerde insanlar işlerini ren geyiklerine gördürürler. Bu hayvanlar yarı yabânîdir. Laponya’da ve Alaska’da sırtına binilir, yük vurulur veya yüklü kızaklar çektirilir. Deve kılından fırça ve kumaş yapılabildiği gibi, ren geyiği kılı da örülebilir. Derisinden çarık, çadır ve sandal da yapılır. Sinirlerinden ip, kemiklerinden ise bir takım faydalı âletler üretilir. Etinden, yağından ve sütünden de istifâde edilir. Güney Amerika’da yük taşımada lama önemli rol oynar. Alpaka kumaşı da evcil bir lama türünün yününden dokunur.

Sığır, bütün dünyâda köylünün fedâkâr yardımcısıdır. Tibet’te de ahâlinin işini, hem öküze hem koyuna benzeyen “yak” veya “Tibet öküzü” denen hayvanlar görür. Uzun tüylerinden ip örülür ve çadır yapılır. Eti ve sütü de sevilir. Koyun ve keçi dünyânın hemen hemen her tarafında yetiştirilir, etinden, sütünden, tüyünden faydalanıldığı gibi, gübresi de değerlendirilir. Özellikle İspanya’da merkep, Meksika’da katır, insanoğlunun önemli yardımcılarıdır. Evcil mandalar ise öküzden daha kuvvetli ve dayanıklıdır. Köpekler koyunların bekçiliğinde, avlanmada ve soğuk bölgelerde kızakları çekmede önemli faydalar sağlarlar. Atlar binek hayvanı, yük hayvanı ve spor hayvanı olarak insanın emrindedirler. Kümes hayvanları, etleri ve yumurtaları ile hizmet etmektedirler.

EVEREST Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-27T12:50:00.003-08:00

EVEREST Nedir? Hakkında Bilgi

Dünyânın en yüksek tepesi. Himalaya Dağlarından birisidir. Tibet ve Nepal hudûdunda, 28° kuzey 87° doğu koordinatlarına yakındır. 1852 senesinden beri insanlar, tepenin yüksekliğini (rakımını) tahmine çalışmaktaydı. 1954 senesindeki tahminlere göre rakım, 8848-8851 m idi. Hindistan’da bulunan Sır George Everest’in adına izâfeten bu dağa Everest denmesi umûmî olarak kabul edilmiştir. Mahallî bir isim olan Chomolungma, sâdece zirve için değil bölge için kullanılır.

Everest Tepesinin zirvesinden, kuzeydoğuya doğru inerken önce bir omuza inilir. Sonra bir boyuna gelinir. Kuzeye doğru olan Rongbuk ve Doğu Rongbuk buzulları Tibet’e kadar uzanır. Bu iki buzulun üstünde kuzey geçidi vardır. Güney doğu yamaçları güney geçidine kadar iner. Bunun altında Batı Cwm’i adlı düzlük vardır. Burası Khumbu buzuluna çıkarak Nepal’in güneyine ulaşır. Batı yamaçlar hudûda kadar iner. Dağın tabandan rakımı 5200-5500 metredir. Çok zamandan beri Tibet yolculara geçiş izni vermiyordu. Dalai Lama 1921’de doğudan ve kuzeyden Everest bölgesini keşfetmesi için İngiliz kâşiflerine izin verdi. Bu keşif partisi, Kraliyet Coğrafya Kurulu ve Alp Kulübü tarafından desteklendi. Başdağcı Geor H.Leigh-Mallory idi. Bu grup, 6980 metredeki kuzey geçidine doğu yamacından ulaştılar. İkinci keşif grubu 1922’de 8230 metreye oksijen tüpsüz, 8320 metreye de tüplü olarak tırmandı. 7 kişi çığ altında öldü. 1924’te üçüncü kâfile E.F.Norto’un başkanlığında 8573’üncü metreye ulaştı. Fakat Mallary ve Andrew adlı dağcılar daha yükseğe tırmanmak istedilerse de kayboldular.

1930’lardaki teşebbüsler Tibet tarafındaki yamaçlardan yapılarak, 1933 senesinde ilk defâ tepenin üzerinden uçuş gerçekleşti. 1950’de Tibet, Çinlilerin eline geçtiği zaman hudutları kapatılmıştı. Nepal, Amerikalılara tepeye güneyden çıkmak için izin verdi. Daha sonraki hesaplamalar, güney geçidine (7880 m) Khumbu buzulu vâsıtasıyla Batı Cwm’den giderek ulaşılabileceğini gösterdi. 1952’de İsviçreli Raymond Lambert ve Sherpa Tenzins Norkay, oksijen tüpleriyle 8535 metreye tırmanmaya muvaffak oldular. Ertesi sene, Lord Hunt, Güney Geçidine vardı. Nihâyet 29 Mayıs 1953’te Edmund Hillary ve Tenzing Norgay 8500 metrede oksijen tüpleriyle kamp kurarak ilk defâ Everest’in zirvesine çıkmayı başardılar.

1956’da İsviçreli bir grup, komşu zirvelerden en alçağı olan Lhotse’ye (8501 m) tırmandılar. Daha sonra Güney geçidinden ikinci ve üçüncü tırmanmayı başardılar. 1963’te Amerikalı bir grup Norman Dyhrcufurt başkanlığında Güney geçidinden iki defâ tırmanmayı başardılar.

1965’te 9 Hintli dağcı 4 parti hâlinde zirveye ulaştılar.

1975’te Japon Cunko Tabei, Nepalli Ang Tsering eşliğinde doruğa ulaşan ilk kadın dağcı oldu. Aynı sene iki İngiliz dağcı Everest Dağına güneybatı tarafından tırmandılar. Kuzey duvarında ise 1980’de iki Japon dağcı da doruğa ulaştılar.

ESTONYA Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-27T12:50:00.001-08:00

ESTONYA Nedir? Hakkında Bilgi

DEVLETİN ADI Estonya Cumhûriyeti

BAŞŞEHRİ Tallinn

NÜFÛSU 1.600.000

YÜZÖLÇÜMÜ 45.100 km2

RESMÎDİLİ Estonca

DÎNİ Hıristiyanlık

PARABİRİMİ Ruble

Baltık Denizi kıyısında yer alan bir Avrupa devleti. Kuzeyinde Finlandiya Körfezi, doğusunda Rusya Federasyonu, güneyinde Letonya, batısında Baltık Denizi yer alır. Ülke toprakları ana kara kısmının yanında 800 kadar ada ve adacıktan meydana gelir.

Târihi

Bölgenin yerleşik halkı olan Estler, Baltık kıyısına M.Ö. 3000 yıllarında gelip yerleştiler. Ticâretle uğraşarak geçimlerini temin ettiler. M.S. 9. asırda Vikingler Estonya topraklarını yağmaladılar. Estler 11. asrın ortalarından 13. asrın ortalarına kadar Danimarka ve İsveç topraklarına sık sık akınlar düzenlediler. 1219-1222 seneleri arasında Danimarka Kralı İkinci Baldemar, Estonya’nın kuzey topraklarını ele geçirdi. Estonya topraklarının geri kalan kısmı 1290 senesinde Germenlerin eline geçti. 1343’te Kuzey Estonya Danimarka’nın hâkimiyetinden kurtuldu ise de kısa süre sonra Livonya şövalyelerinin eline geçti. Daha sonra kurulan Livonya Federasyonuna dâhil oldu. Rusya ile olan savaşlar neticesinde konfederasyon dağıldı. Estonya İsveç’in hâkimiyeti altına girdi.

Büyük Kuzey savaşları neticesinde Çar Birinci Petro, Estonya’yı ele geçirdi (1700-1721). Bu târihten îtibâren Rusya’nın hâkimiyeti altında kaldı. Rusya’daki 1905 devrimi Estonya’da büyük yankılar uyandırdı. Devrim askerî ordu tarafından bastırıldı ve devrimcilerin büyük kısmı Sibriya’ya sürgün edildi.

Rusya’da Çarlık döneminin 1917 Şubatında yıkılması üzerine Estonya kısa bir süre bağımsızlığını kazandı. Rusya hükümeti 12 Nisanda Estonya illerinin birleşmesine izin verdi. Aynı senenin Haziran ayında EstonyaMillî Konseyi için seçimler yapıldı. Ekim Devriminden sonra Estonya Millî Konseyi Rusya’dan ayrılma kararı almasına rağmen Bolşevikler Estonya’da bir Sovyet hükûmeti kurdular. Barış antlaşması imzâlamadan Rusya Birinci Dünyâ Savaşından çekilince, Almanlar Estonya’ya girdi. Komünistler Estonya’yı terk edince 24 Şubat 1918’de Estonya Millî Konseyi bağımsızlığını îlân etmesine rağmen, ertesi gün başkent Tallinn Almanlar tarafından işgâl edildi. 11 Kasım 1918’de Almanya silâhları bırakınca Estonya geçici hükûmeti yeniden yönetimi ele aldı.

Baltık ülkelerini tekrar ele geçirmek için Rusya 1918 Kasımında harekete geçerek Estonya topraklarının dörtte üçünü işgâl etti. Müttefiklerden yardım alan Finlandiya’dan gönüllü asker sağlayan Estonyalılar Bolşevik ordularını durdurdular. Ocak 1919’da karşı saldırıyla Kızılordu’yu Estonya topraklarından çıkardılar. Rusya 2 Şubat 1920’de Baltık Devletlerinin bağımsızlığını tanıdı. Estonya 1921’de Milletler Cemiyetine üye oldu. Estonya’da çok sayıda parti bulunması istikrarlı hükümetlerin kurulmasına mâni oldu ve iç karışıklık 1939’a kadar devam etti. Alman ordularının 14 Haziran 1940’ta Paris’i işgâl etmeleri üzerine Stalin, Baltık devletlerinden, topraklarında daha fazla Sovyet askeri üslenmesini istedi. Aynı senenin Temmuz ayında yapılan seçimlere sâdece Sovyetler Birliğinin desteklediği adaylar katıldı. Seçimler sonrası kurulan Estonya hükümeti ve parlamentosu Sovyetler Birliğine katılma kararı aldı. SSCB Yüksek Sovyeti, bu isteği onayladı ve Sovyetler Birliğinin cumhûriyetleri arasına girdi. İkinci Dünyâ Harbi sırasında Almanya’nın işgâline uğrayan Estonya’da 200.000’e yakın insan öldü. Savaşın ardından bölgeye hâkim olan Sovyet hükümeti çok sayıda Estonyalıyı sürgün etti. Sosyalist rejim yeniden kurulunca, Estonya da 1951’e kadar gerilla harbi devam etti. 1951’den sonra iç karışıklıklara kesin olarak son verildi ve Sovyetler Birliği tamâmen Estonya’da hâkimiyeti ele geçirdi.

Estonya 1991’e kadar Rusya’ya bağlı bir cumhûriyet olarak kaldı. Rusya’da başlayan reform hareketeri neticesinde 1991 senesinde Estonya bağımsızlığını îlân etti. RusyaFederasyonu dâhil Avrupa devleteri Estonya Cumhuriyetini tanıdı.

Fizikî Yapı

Yüzölçümü 45.100 km2 olan Estonya topraklarında geçmişteki buzulların tesiri yaygın olarak görülür. Güney kesimleri buzul tepelerle kaplıdır. Ülke topraklarının kuzeyinde ise buzullardan arta kalan tortulardan meydana gelmiş dar ve uzun yükseltiler yer alır Geniş kumluklar buzul sınırını tesbit eder. Ortalama yükseklik 50 m civârındadır. Ülkenin en yüksek noktası güneydoğuda bulunan Munamägi Tepesidir (318 m).

Ülke topraklarını sulayan akarsuların büyük kısmı kuzeye doğru akarak Finlandiya Körfezine dökülür. Göller ülke topraklarının % 5ini kaplar. En büyük gölü Peipus Gölüdür.

İklimi

İklimi ılımandır. Atlas Okyanusunun kuzeyinde esen siklonlar kışın sıcak, yazın serin hava kütleleri taşır. Ortalama sıcaklık yazın 17°C, kışın -5°C’dir. Yıllık yağış miktarı ortalama 610-710 mm arasında değişir.

Tabiî Kaynakları

Mâdenler: En önemli mâden kaynağı petroldür. Petrol devlet tarafından çıkarılır ve işletilir. Önemli miktarda bulunan turba rezervlerinin yanında yüksek kaliteli fosforit, kireçtaşı, dolomit, marn ve kil yatakları da vardır.

Bitki örtüsü ve hayvanlar: Çam, köknar, huş ve titrek kavaktan meydana gelen ormanlar ülke topraklarının üçte birini kaplar. Ayrıca bataklık ve çayırlar önemli bir yer tutar.

Yabânî hayvan bakımından ülke toprakları çok zengindir. Ormanlarda geyik, karaca, kızılgeyik, yabandomuzu, ayı, vaşak, tilki, porsuk, tavşan, mink ve kunduza rastlanır.

Nüfus ve Sosyal Hayat

Estonya nüfûsunun % 65’ini Estler, % 28’ini Ruslar, % 3’ünü Ukraynalılar meydana getirir. Nüfûsun büyük bölümü sanâyinin ileri olduğu kuzey kesiminde toplanmıştır. Başkenti Tallinn’dir. On bir yıl süren ilk ve orta öğretim mecbûrî ve parasızdır.

Ekonomi

Ekonomisi sanâyiye dayalıdır. Tarım da ekonomiye önemli katkıda bulunur. Toprakları tarıma elverişli olmadığından bitki üretiminin yaklaşık yarısı hayvan için yetiştirilen otlardır. Hayvancılık gelişmiş olup, daha çok sığır ve domuz beslenir.

Ülke sanâyiinde petrol ve petrol ürünleri önemli yer tutar. Şeyl petrolü işleme sanâyii, sentetik gaz üretiminin yanı sıra sanâyi için gerekli termal elektrik enerjisi üretimi açısından da önemlidir. Petrole dayalı kimyâ sanâyii benzin, yapıştırıcı maddeler, sepileme maddeleri, reçine formaldehit ve deterjan gibi ürünleri içine alır. Yapı malzemeleri sanâyii de gelişmiştir. Ağaç işleme geleneksel bir iş kolu olmasına rağmen bilinçsiz orman kesimi yüzünden sanâyide kullanılan kerestenin % 20 si ithal edilir. Başlıca orman ürünleri kontrplak, kibrit, kâğıt, kâğıt hamuru ve mobilyadır. Dokuma ürünleri arasında pamuklu kumaş önemli yer tutar. Diğer sanâyi kuruluşları, petrol arıtma donanımı, tarımsal âletler, mâdencilik makinaları, boru eksvatör ve elektronik âletler îmâl eden fabrikalardır.

EYÂLET Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-27T12:49:00.001-08:00

EYÂLET Nedir? Hakkında Bilgi

Osmanlı merkez teşkilâtının dışında, taşrada bulunan ve beylerbeyi tarafından yönetilen en büyük idârî bölge. Osmanlı Devletinde taşra teşkilâtı, aşağıdan yukarıya köy, nâhiye, kazâ, sancak ve eyâlet olmak üzere idârî taksimâta ayrılmıştı. Temel idârî birim sancak olup, sancakların birleşmesinden eyâlet (vilâyet) veya beylerbeyilik denilen büyük idârî birimler meydana gelmektedir. 1590 târihine kadar, teşkilât tâbiri olarak beylerbeyilik kelimesi kullanılmış, bu târihten îtibâren eyâlet tâbiri kullanılmaya başlamıştır.

Osmanlı hâkimiyeti altında bulunan topraklardan büyük bir kısmı doğrudan doğruya pâdişahın otoritesi altındaydı. Buralarda timar denilen bir toprak sistemi uygulanıyordu. Devletin gelirleri, bir takım görevler karşılığı idârecilere ve sipâhîlere tahsis edilmekteydi. Ekserisi Anadolu ve Rumeli’de bulunan bu eyâletlere salyânesiz yâni yıllıksız denilirdi.

Bunun yanında Osmanlılar Anadolu ve Rumeli eyâletlerinden daha bağımsız; Mısır, Bağdat, Yemen, Basra, Lahsa, Habeş ve Garb Ocakları denilen Cezâyir, Tunus, Trablusgarb gibi eyâletlerin şekillendiği toprakları idârî çatıları altında toplanmaktaydılar. Bunlara sâlyâneli yâni yıllıklı eyâletler denilmektedir. Buralarda Osmanlı beylerbeyi idâresi altında askerî, mâlî ve adlî sâhalarda değişik bir tatbikât vardı. Bölgenin beylerbeyi, yâni vâlisi, eyâletin idârî ve askerî harcamalarını gerçekleştirdikten sonra sâlyâne yâni yıllık adı altında devlet merkezine muayyen bir mikdâr göndermekle yükümlü idi.

Bunlara benzer olarak Doğu Anadolu’nun bâzı bölgelerinde, idâresi kabîle beylerine âit ırsî sancaklar vardı. Hükûmet denilen bu sancaklarda, bütün gelirler ırsî kabîle beylerine âit bulunuyordu. Buna karşılık bu beyler, belirli bir oranda asker toplamak ve gerektiğinde devletin emrine göndermek durumunda idi. Bölgenin şehirlerinde birer kâdı ve yeniçeri garnizonu bulunması diğer eyâletlerle birlikte taşıdıkları ortak özelliklerdi. Bunlara aynı zamanda yurtluk ve ocaklık idâresi de denirdi.

Eyâleti idâre eden beylerbeyi, pâdişâhın otoritesini temsil eden en yüksek yöneticiydi. Eyâletin her bir sancağına devlet merkezinden bir sancak beyi tâyin edilirdi. Paşa Sancağı adı verilen eyâlet merkezine de eyâlet vâlisi gönderilirdi. Eyâlet vâlileri hem askerî hem de mülkî yöneticilerdi. Beylerbeyi, emri altındaki görevlilerle birlikte merkezdeki Dîvân-ı hümâyûnun küçük bir benzeri olan beylerbeyi dîvânı ile eyâleti yönetmekteydi (Bkz. Beylerbeyi). Beylerbeyinin yanında bölgenin kazâ (yargı) kuvvetini ise kâdı temsil ediyordu. Bey, kâdının hükmü ve karârı olmadan hiç kimseyi cezâlandıramazdı. Osmanlılar eyâlet idâresinde bu kuvvetler ayrımını âdil bir idârenin esâsı saymışlardır.

Sultan Birinci Murâd (1360-1389) devrinde, Balkanlardaki fütûhâtın devâmı ve elde edilen toprakların idârî kontrolü için, Lala Şâhin Paşa Rumeli beylerbeyi tâyin edildi (1362). Birinci Murâd daha sonra oğlu Bâyezîd’i doğuda yeni fethedilen bölgelerin beylerbeyi olarak Kütahya’ya gönderdi ki; burası Osmanlıların ikinci beylerbeyliğinin (Anadolu) nüvesini meydana getirdi (1393).

Sultan Yıldırım Bâyezîd, Kâdı Burhâneddîn’e âit memleketleri eline geçirince, Rûmiye-i sugrâ (Amasya, Tokat, Sivas) vilâyetini üçüncü bir beylerbeylik olarak ihdas etti. On beşinci yüzyıl ortalarına kadar devâm eden bu üç beylerbeylik, Osmanlı Devletinin temelini teşkil etti.

1468 yılında fethedilen Karaman, bir beylerbeylik hâline getirildi. Kânûnî Sultan Süleymân Hanın saltanatı başlarında; Dulkadriye (Maraş), Haleb, Şam ve Mısır beylerbeylikleri kuruldu. Yine Kânûnî devrinde yapılan yeni fetihler netîcesinde Asya’da Bağdat, Van, Erzurum, Şehrizor; Avrupa’da Budin ve Tameşvar gibi beylerbeylikler teşkil olundu. Nihâyet, 17. yüzyıl başlarında, eyâletlerin sayısı 32’ye ulaştı. Bu düzen içinde pâdişah hiç masrafa girmeden bir emirle kısa zamanda ordunun en büyük kısmını meydana getiren eyâlet askerlerini toplayabiliyordu.

On altıncı yüzyılın ikinci yarısına kadar kapıkulu ocakları ile (yeniçeriler ve diğerleri) birlikte devletin ordusunun en önemli kısmını eyâlet askerleri teşkil etmekteydi.

1528 târihli arşiv belgelerine göre, 27.000 kapıkulu askerine karşılık eyâlet askeri olarak timarlı sipâhî ordusu 90.000’i bulmaktadır. 1610 târihlerinde kapıkulu ocakları 90.000, timarlı sipâhî ordusu ise 115.000 olarak hesaplanmaktadır. Bu târihte zâten timarlı sipâhî ordusu önemini kaybetmeye başlamıştır.

Kânûnî Sultan Süleymân devrinde, Pargalı İbrâhim Paşanın sadrâzamlığı zamânında Osmanlı Devletinin her tarafındaki idârî bölgelerini yâni eyâlet ve livâ (sancak)larını, bunların idârecilerini ve ne kadar hasları olduğunu gösteren listeler bugün Topkapı Sarayı Müzesi Arşivinde muhâfaza edilmektedir. On altı ve on yedinci yüzyıla âit eyâlet teşkîlâtına mahsûs bilgileri, Başbakanlık Osmanlı Arşivindeki sancak tevcihât, rüûs ve tahvil defterlerinde bulmak mümkündür.

On altıncı yüzyıla âit tapu-tahrir defterlerinde de; sancak, kazâ, nâhiye, köy derecesine kadar eyâlet teşkilâtına âit gâyet kıymetli bilgiler verilmektedir.

Asya, Avrupa ve Afrika’daki eyâlet ve başşehirleri şunlardır: Anadolu (Ankara ve Kütahya), Rumeli (Edirne sonra Sofya ve Manastır), Rum (Amasya ve Sivas), Bosna (Saraybosna), Karaman (Konya), Dulkadir (Maraş), Şam (Dımaşk), Mısır (Kâhire), Trablusşam (Tripoli), Yemen (Zabîd, San’a), Cezâir-i Bahr-i Sefîd (Gelibolu), Cezâir-Garb (Cezâyir), Lahsâ (Katîf), Trablus-Garb (Tripoli-Libya), Habeş (Suakin ve Cidde), Kıbrıs (Lefkoşe), Trabzon, Kefe, Halep, Kars, Bağdat, Van, Tunus, Basra, Budin, Tameşvar, Çıldır, Erzurum, Şehrezur, Diyarbekir, Musul.

Osmanlı Devletinin eyâletlerinin idâresindeki yürütme ve yargılama gücünü ayırması bugünkü hür devletlerin tatbik ettiği kuvvetlerin ayrılığı prensibinin aynısıdır.

Osmanlılar eyâlet sistemini bünyesinde yüzyıllarca uygulayıp, geliştirmiş, böylece devrinin en iyi idâre sistemine sâhip olmuştur. Bugün, Amerika Birleşik Devletleri ve Federal Alman Cumhûriyetindeki eyâlet sistemi Osmanlılardakine benzemektedir.

EYFEL KULESİ Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-27T12:48:00.001-08:00

EYFEL KULESİ Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Der Eiffelsturm, Fr. La Tour Eiffel, İng. The Eiffel Tower. Paris’in sembolü. Demir teknolojisiyle yapılan önemli bir yapı. 1889’da Fransız İhtilâlinin 100. yıldönümünü kutlama gösterileri için inşâ edildi. Fransız mühendis Aleksandır Gustave Eiffel, yüksek demiryolu köprülerin yapımındaki tecrübesine dayanarak kulenin dizaynını yaptı. Hazırlanan detaylı plânlarla, kulenin 12.000 metal parçası üretildi ve birleştirme düzenine göre numaralandırıldı. Kullanılan 2,5 milyon perçinden çoğunluğu kule inşâ edilmeden önce yerine takıldı. Büyük dev proje aksaklık olmaksızın öyle sistemle yürüdü ki, bir işçi bile hayâtını kaybetmedi. Asansörleri hâriç kule 26,5 ayda tamamlandı.

Eyfel Kulesi rüzgâra minimum direnç sağlayan kafes sistemli olarak yapılmıştır. Kuvvetli kasırgalarda kulenin tahmîni salınımı sâdece 22 santimetredir. 7000 tonun üzerinde yüksek kaliteli dövme demirden 2.25 metrekarelik 4 payanda (Pier) üzerine oturtulmuştur. Kulede birbirinden farklı üç tâne kat vardır. 57 m yüksekliğindeki ek platformun altında 4 tane dörtgen ayak kemerlerle birleştirilmiştir. Yerden 115 m yüksekliğindeki ikinci platformda ayaklar tamâmiyle birbirlerine yakındır. Üçüncü platform yerden 276 m yüksekliğindedir. Bu platformun üzerinde fener ve son teras vardır. 1959’da radyo anteninin ilâvesiyle kulenin yüksekliği yaklaşık 300 metreden 320 metreye çıkmıştır.

EĞRELTİOTLARI (Filicatae) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-25T10:09:00.001-08:00

EĞRELTİOTLARI (Filicatae) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Farn (m), Farnkraut (n), Fr. Fougére (f), İng. Fern. Eğreltiler şubesinden gerçek eğreltiler sınıfı. Bu sınıfta bulunan 170 cins, 9000 tür bitki yaklaşık olarak dünyânın her tarafına yayılmıştır. Türlerinin çoğunluğu tropik bölgelerde yetişmektedir. Eğreltiotlarının birkaç santimetre büyüklükte olanlardan, ağaç şekline kadar çeşitleri vardır. Bugün yaşayanların çoğunluğu, çok yıllık otsu bitkilerdir. Bunların toprağın yüzeyine yakın, ona paralel büyüyen sürünücü veya yukarı yönelen kökçükleri vardır. Hemen bütün eğreltiotlarında, yapraklar tomurcuktayken içe doğru kıvrılmıştır.

Kartal eğreltisi, Venüs saçı, erkek eğreltiotu, geyik dili, kaya eğreltisi memleketimizde bulunan eğrelti çeşitleridir. Bu eğrelti çeşitlerinden erkek eğreltiotu tıbbîdir. Yâni tıpta kullanılır. (Bkz. Erkek Eğelti otu)

EFEMERİD (Ephemeroidea) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-25T10:08:00.003-08:00

EFEMERİD (Ephemeroidea) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Ephemeroptera (pl), Fr. Ephéméroptéres(m.pl.), İng. Ephemeroptera. Bir böcek takımı. Mayıs sinekleri olarak da bilinirler.Çok yumuşak vücutlu, ufak veya orta boyda böceklerdir. 800 kadar türü bilinmektedir. Boyları 20-25 mm kadar olabilir.Vücutlarının sonunda kıl gibi 2-3 uzantı bulunur. Bâzılarının rengi kar gibi beyazdır.İri, hareketli başlarının yan tarafındaki petek gözler çok büyüktür.Alınlarında da 2-3 adet nokta göz bulunur. Antenler kısa ve kıl gibi incedir. Uzun olan ön bacaklar yardımcı duyarga vazifesi de görür. Kanatları çok damarlıdır. Öndekiler büyük ve üçgen şeklindedir. Arka kanatlar küçük ve yuvarlakçadır. Bâzılarında ise hiç bulunmaz.

Larvaları tatlı sularda avcılıkla geçinir. Bitkisel besin de yerler. Duyarga, bacaklar, kuyruk uzantıları ve trakeli dış solungaçları saçaklıdır.Larvalar suda yüzerken alabalık ve diğer tatlı su balıkları tarafından büyük iştahla avlanırlar.Ömürleri 1-2 yıl kadardır. Erginlerinin ömrü ise 1-2 gün veya bir hafta sürer.Suda yüzen nemf, son deri değişiminde bir bitkiye tırmanır. Deri ensesinden çatlar, içinden kanatlı böcek sıyrılarak çıkar.Çıkan böcek yarı ergindir. Birkaç saat içinde son bir gömlek daha değiştirerek tam erginleşir. Ağız parçaları körelmiş olduğundan beslenemez. Yalnız su içerler.

Bütün gâyeleri üremektir. Erkek ve dişiler birbirine tutunarak yaz akşamları sürüler hâlinde su kenarında uçuşurlar. Buna “mayıs sineklerinin zifaf dansı” denir. Uçarken çiftleşir, yumurtalarını suya bırakırlar.Her dişi 5000 kadar yumurta yapar.

İyi uçamadıklarından göl ve nehir sularına düşüp, balıklara yem olur veya caddelerde ezilirler.Nehir yakınlarındaki şehir ve kasabalarda bulut hâlinde uçtuklarından akşam trafiğinde tehlikeli olurlar. Erginlerin ömrü 1-2 gün olduğundan bunlara “bir günlükler” de denir. Ephemera vulgata (Bir gün sineği), durgun suların yakınında bulunur. Uzunluğu 16 mm kadardır. Erkeğinin vücudunun sonunda kıla benzer üç adet uzantı bulunur.

EBEGÜMECİ (Malva Sylvestris) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-25T10:08:00.001-08:00

EBEGÜMECİ (Malva Sylvestris) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Wegmalve, Malve (f), Fr. Mauve (f), İng. Common Mallow. Familyası: Ebegümecigiller (Malvaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Anadolu’da yaygın bir bitki.

Haziran-eylül ayları arasında çiçek açan, yol kenarları, virânelikler, tarlalar ve ekilmemiş topraklarda çok bulunan, 20-70 cm yüksekliğinde, tüylü, çok yıllık otsu bir bitki. Vatanı Ön Asya ve Avrupa’dır. Bitkinin gövdeleri yatık veya diktir. Yapraklar uzun saplı, yuvarlak ve tüylüdür. Çiçekler pembe veya leylak renkli olup, yaprakların koltuğunda iki veya daha fazla sayıdadır.

Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısmı yaprak ve çiçekleridir. Çiçekler tamâmen açmadan, yapraklar çiçek zamanında toplanıp gölgede kurutulur. Yaprakların ihtivâ ettiği müsilaj miktarı % 15-20 kadardır. Yumuşatıcı ve tahriş azaltıcı tesirlerinden dolayı çay hâlinde, öksürük, bronşit ve ses kısıklığında kullanılır. Boğaz ağrılarında, diş ve ağız apselerinde gargara hâlinde verilir. Bunlardan başka deri hastalıklarında ve çıbanlarda lapa hâlinde tatbik edilir. Yaprakları bâzı yörelerde yemek yapıp yenilir.

DÜNYÂNIN YEDİ HÂRİKASI Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-25T10:05:00.003-08:00

DÜNYÂNIN YEDİ HÂRİKASI Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Die sieben Weltwunder (n.pl.), Fr. Les sept merveilles (f. pl.) du monde. İng. The seven world wonders. M. Ö. 2. yüzyılda yaşamış yazar Sidonlu Antipatros’un sıralamasına göre antik çağda dünyânın en görülmeye değer eserleri. Târihçilerin “Dünyânın Yedi Hârikası” diye adlandırdıkları eserler şunlardır: Bâbil’in Asma Bahçeleri, Rodos’taki Kolos Heykeli, Mısır’daki Kufu Ehramı, Efes şehrindeki Artemis’in Mâbedi, Olimpos’taki Zeus’un Heykeli, Kral Mausolos’un Bodrum’daki Mezarı ve İskenderiye Feneri.

Bâbil’in Asma Bahçeleri

Bugün cisminden eser bile kalmayan bu bahçenin güzelliği, kazılarda alınan fikir ve daha önceleri yazılmış olan izâhâttan tasavvur edilebilmektedir. Bâbil hakkında bilgiler bu yüzyıl başına kadar târihçilerin verdiği bilgilerden ibâretti. 1899-1917 seneleri arasında Alman arkeologu Koldewey’in başkanlığındaki bir heyet, yaptığı kazılarda mühim vesikalar ele geçirmiştir. Bunlara göre başka başka seviyelere ve kat kat sıralanmış olan bahçeler, mahzenler, bahçeleri sulamak için meyilli su kanalları bulunmaktaydı. Kuraklığın ortasında çeşitli ziyâfet ve eğlencelerin yapıldığı bu bahçelerin Bâbil hükümdarı Buhtunnasar tarafından inşâ ettirildiği tahmin edilmektedir.

Rodos Heykeli

Makedonya Kralı Birinci Hemetrios M.Ö. 295 senesinde Rodos Adasını zaptetmeye büyük bir orduyla gitti. Fakat Rodos halkının müdâfaası karşısında pekçok ganimet bırakarak bozguna uğramış ordusu ile geri çekildi. Rodos halkı kalan ganimetleri satıp geliriyle M.Ö. 291 yılında başlayıp on iki senede biten güneş tanrısı Helios’un heykelini yaptırdılar.

Rodos o zamanlar uğrak bir liman olduğundan heykelin elindeki uzun meşalenin ucunda geceleri yakılan ateş gemicilere deniz feneri vazifesini görürdü. Heykelin yapısı hakkında hiçbir mâlûmât yoktur, ayakları arasında 100 m genişlik bulunduğu rivâyet hâlindedir. Rodos Heykeli M.Ö. 225’te şiddetli bir zelzeleyle tahrib oldu. Yıkılan parçalar asırlarca orada kaldı.

Mısır’daki Ehram

Yedi hârika olarak bilinen eserler içinde günümüze kadar gelmiş tek eserdir. Nil Nehrinin vâdisinde M.Ö. 2650-2500 yıllarında Mısır firavunlarının ve kraliçelerinin mezarları olarak yapılmıştır. Târihçi Heredot’a göre bu ehram 100.000 kölenin 20 yıl devamlı çalışmasıyla yapılmıştır. Her biri 2,5 ton ağırlığında 2.300.000 taş kullanılmıştır. Yüksekliği 150 m olarak tahmin edilmekte olup, zamanla tepeden 10 m kadar yıpranmıştır.

Zeus Heykeli

Yunanistan’ın Olimpos Dağında bulunur. Bunu M.Ö. 5. yüzyılda o zamanın meşhur heykeltraşı Phidas yapmıştır. Yapıldıktan bin sene sonra tahrip olduğundan o devirden kalma parçalardan hakkında bilgi sâhibi olunabilmektedir. Bunlardan anlaşıldığına göre Zeus, altın ve fildişinden yapılmış tahtında oturmaktadır. Bu heykel on dört metre boyundaydı.

Mausolos’un Mezarı

Karya Kralı Mausolos M.Ö. 4. yüzyılda hanımı ölünce Halikarnas’ta bu mezarı yaptırdı. Halikarnas, güneybatı Anadolu’da Muğla ili sınırları içerisindedir. O zamanın önemli mîmarlık eserlerinden kabul edilen anıt diktörtgen bir piramit biçimindeydi. Yüksekliği 42 m olan, üzerinde dört atın çektiği bir arabada kral ve kraliçenin heykelleri vardır. Bugün bundan da kalıntılar yoktur.

Artemis Tapınağı

Batı Anadolu’da Efes şehrinde Artemis için yaptırılan bir eserdir. Bütünüyle harap olmuş, fakat kalıntıları günümüze kadar gelebilmiştir. Yapımı 120 yıl sürmüş ve M.Ö. 430 yılında tamamlanabilmiştir. M.Ö. 365 yılında yakıldığı tahmin edilmektedir.

İskenderiye Feneri

Mısır’ın İskenderiye limanında küçük bir adacıkta M.Ö. 309-246 yılları arasında İkinci Batlamyus tarafından yapılmıştır. Kat kat mermer kulelerden olan fener, 140 metreye kadar yükseliyordu. En üst kulede ateş yakılır, gemicilere yol gösterilirdi. Bu fener sonradan yapılanlara örnek olmuştu. Fener M.S. 1300 yıllarındaki bir depremde yerle bir oldu.

Bu eserlerden günümüze hiçbir kalıntısı ulaşmamış olanlar hakkındaki bilgiler rivâyetlerden öteye gitmemektedir. Basılan paralardan, efsâne hâlindeki eski kayıtlardan toplanan bilgilerle yetinilmektedir.

DÜĞÜNÇİÇEĞİGİLLER (Ranunculaceae) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-25T10:05:00.001-08:00

DÜĞÜNÇİÇEĞİGİLLER (Ranunculaceae) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Ranunkulazeen, Hahnenfussgewächse (pl), Fr. Renonculacees (pl), İng. Ranunculaceae. Kapalı tohumlu bitkilerin büyük bir familyasıdır. Bu familya bitkilerinin çoğunluğu nemli yerlerde yetiştiklerinden bu isim verilmiştir. Çoğunluğu Kuzey Yarımkürenin mutedil ve soğukça bölgelerinde yetişen 40 cins, 2000 kadar da türü bulunur. Çoğunluğu zehirli bitkilerdir. Çiçek organlarının dizilişi sarmal, sayıları sâbit değildir. 5’li veya bâzılarında 3’lü yâhut daha çok sayıdadır. Çiçekleri balözü bezleri taşır.

DÜĞÜNÇİÇEĞİ (Ranunculus) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-25T10:04:00.001-08:00

DÜĞÜNÇİÇEĞİ (Ranunculus) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Hahnenfuss (m), Fr. Rénoncule (m), İng. Buttercup, ranunculus. Familyası: Düğünçiçeğigiller (Ranunculaceae). Türkiye’de yeşittiği yerler: Anadolu.

Nisan-temmuz ayları arasında, ekseriya parlak sarı, nâdiren beyaz renkli çiçekler açan bir veya çok senelik otsu bitkiler. Çiçekler ekseriya tek başlarına 5 veya daha çok parçalıdırlar. Taç yaprakları genellikle parlak sarı renktedir. Yapraklar elsi dilimli veya tam kenarlıdır. Memleketimizde 78 türü bulunmaktadır.

Kullanıldığı yerler: Düğünçiçeği (Ranunculus) türleri yakıcı, tahriş edici, kızartıcı ve zehirli bitkiler olarak tanınmışlardır. Tedâvi sahasında nâdiren kullanılır. Tedâvi maksadıyla kullanılmakta olan türler şunlardır:

Yakıcı düğünçiçeği (R. acer), yumrulu düğünçiçeği (R. bulbosus), bâsurotu (R. icaria) bataklık düğünçiçeği (R. scelerotus).

Bâsurotu ortaçağdan beri bâsura karşı kullanılmaktadır. Saponin, glikozit ve yakıcı bir uçucu yağ taşır. Kavak merhemi ile birlikte hâricen basura karşı verilmektedir.

Bataklık düğünçiçeği ise zehirli olarak tanınmış bir türdür. Hâricen kızartıcı ve kan toplayıcı olarak kullanılır.

DİYATOM (Diatomeae) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-25T10:01:00.001-08:00

DİYATOM (Diatomeae) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Diatomee (f), Fr. Diatomee (f), İng. Diatom. Tatlı, acı veya tuzlu sularda yaşayan kabuklu ve hareketli, mikroskobik tek hücreli alg (yosun) türlerinin genel adı.

Dikdörtgen, yuvarlak, üçgen, oval, mekik veya kayık biçiminde olabilir. Bâzan yeşil, çoğu kez altûnî kahverengi olurlar. Suyun dibindeki toprak yüzeylerinde, kırmızımtrak jelatinimsi bir tabaka meydana getirirler. Klorofil ihtivâ ederler. Fotosentez ürünlerinin çoğunluğu karbonhidrat değil, yağdır. Seliloz hücre cidarları veya kabukları az miktarda silisyum ve mangenez ihtivâ eder. Kabukları iki kısımdan veya valften meydana gelir. Menteşeli kutu kapakları gibi biri diğerinin üzerine geçer. Diyatomlar yalnız şekilleriyle değil, kabukların üzerindeki ince ve güzel desenleriyle de sevimlidirler. Öldükleri zaman göl, nehir veya okyanus dibine çökerler ve diyatomlu toprak (diatomit) veya kieselguhr adı verilen diyotome çamuru meydana getirirler. Böylece hâsıl olan biyolojik kaynaklı tortul kütleler temizleme tozlarında aşındırıcı bileşen olarak, yapılarda ısı izolasyon malzemesi olarak ve daha başka bir çok yerlerde kullanılırlar.

HANIMELİ (Lonicera) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-25T09:59:00.003-08:00

HANIMELİ (Lonicera) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Geissblatt, Jelängerjelieber (n), Fr. Chevrefeuillie (m), İng. Honeysuckle. Familyası: Hanımeligiller (Caprifoliaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Marmara, Batı ve Güney Anadolu, Karadeniz, Doğu Anadolu.

Mayıs ve temmuz aylarında pembemsi beyazımtrak-sarı renkli çiçekler açan, 1-3 m yükseklikte, tüysüz veya az tüylü tırmanıcı bir bitki.

Yapraklar gövde üzerinde karşılıklı-çapraz, derimsi, tüysüz ve alt yüzü az tüylüdür. Aşağıdaki yapraklar kısa saplı ve yumurtamsı şekilde olup, yukardakiler ise gövdeyi saracak şekilde tabanlarıyla birleşmiş durumdadır. Güzel kokulu olan çiçekler, tepedeki yaprakların koltuğunda, genellikle üç demet hâlinde, oldukça uzun saplı, başçık tipinde çiçek yaparlar. Çiçekler uzun tüpsü ve sarkık dudaklıdır. Olgunlukta kırmızı renkli üzümsü meyveler verir.

Kullanıldığı yerler: Park ve bahçelerde çiçeklerinin güzel kokusundan dolayı süs bitkisi olarak yetiştirilir. Tıpta yaprakları gargara yapmak için, çiçekleri antispazmodik olarak, meyveleri de idrar söktürücü ve kusturucu olarak kullanılır.

HANİ BALIĞI (Serranus cabrilla) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-25T09:59:00.001-08:00

HANİ BALIĞI (Serranus cabrilla) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Sögebarsch, (m), Fr. Serran cabrille, İng. comber. Familyası: Hanigiller (Serranidae), Yaşadığı yerler: Marmara, Akdeniz ve Atlas Okyanusu kıyılarının kayalık diplerinde. Özellikleri: 25 cm boyunda 500 gr kadar ağırlıkta, çift cinsiyetli (hermofrodit) balıklar. Ömrü: 20 yıl kadar. Çeşitleri: Asıl hani, benekli hani, yazılı hani, sarı hani, berberbalığı, iskorpit hanisi gibi türleri vardır.

Kemikli balıklar takımının, Serranidae âilesinden deniz diplerinde yaşayan etçil ve yırtıcı bir balık. Yalnız veya küçük sürüler hâlinde yaşar. Bizde Marmara ve Akdeniz’de bulunur. Boyu 25 cm kadar olup, 500 gr ağırlığı aşanları vardır. Çoğunlukla Akdeniz’de rastlanan “yazılı hani” 30 santimetreye ulaşır. Renkleri mevsim ve yaşına göre değişirse de çoğunlukla alaca kırmızı veya sarımtrak olurlar. İki sırt yüzgeci birleşerek tek yüzgeç hâlinde uzanır. Alt çene üst çeneden uzundur.

Çift cinsiyet özelliğine (erdişi) sâhip balıklardır. Aynı birey, hem erkek hem dişilik görevi yapabilir. Eti çok lezzetli ve hazmı kolaydır. Değerli bir besin kaynağı olduğundan ticârî açıdan kıymetlidir.

Her mevsimde avlanır. Kayalık diplerde yaşadığından ağla yakalanması zordur. Olta veya patlayıcı maddelerle avlanır. Patlayıcılarla yapılan avlanmalar sonucu, soyları tükenme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Karadeniz’de bulunmaz. Nisan ve mayıs aylarında yumurtlar. Yazın kıyılara yaklaşır, kışın ise daha derinlere inerler.

HATMİ (Althaea officinalis) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-23T14:45:00.001-08:00

HATMİ (Althaea officinalis) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Apothekerstockmalve (f), Fr. Guimauwe (f), İng. Marshmallow. Familyası: Ebegümecigiller (Malvaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Akdeniz bölgesi.

Temmuz-ağustos aylarında, pembemsi-beyaz renkli çiçekler açan, 50-150 cm yüksekliğinde, çok senelik, otsu ve tıbbî bir bitkidir. Sulak çayırlar ve dere kenarlarında bulunur. Gövdeleri dik ve tüylüdür. Yaprakları saplı ve çok tüylüdür. Çiçekler, dalların ucundaki yaprakların koltuğunda tek tek veya gruplar hâlinde bulunur.

Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısımları yaprakları, çiçekleri ve köküdür. Yaprakları bitki çiçekliyken ve çiçekler tamâmen açmadan toplanır ve gölgede kurutulur. Kökler ise yaşlı bitkilerden sonbaharda alınır, kabukları soyularak gölgede kurutulur. Bütün bitki fazla miktarda müsilaj taşır. Bundan başka nişasta, sakkaroz, galaktoz, pektin, yağ, tanen ve asparagin taşır. Yaprak, çiçek veya kökleri haricen ve dahilen göğüs yumuşatıcı olarak kullanılır. Çiçekleri gölgede kurutulup çay gibi demlenince göğüsü yumuşatır ve öksürüğe iyi gelir.

Aynı şekilde kullanılan diğer türler şunlardır:

Gül hatmi (Althaea rosea): 1-2 m yüksekliğinde, beyaz, sarı-kırmızı ve siyahımsı- kırmızı renkli çok senelik bir bitkidir. Meyvelerinin üzeri tüylüdür. Süs bitkisi olarak yetiştirilir. Diğer hatmi gibi kullanılır. Kıllı hatmi (Althaeae hirsuta): 10-40 cm yüksekliğinde, dik ve tüylü, eflatun renginde çiçekleri olan bir bitkidir. Tıbbî hatmi gibi kullanılır.

DOĞU ÇİN DENİZİ Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-23T14:43:00.001-08:00

DOĞU ÇİN DENİZİ Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Ostchinesisches Meer (n), Fr. Mer de Chine Orientale, İng. Sea of Eastern China. Çin Denizinin doğuda kalan bölümü. Çince adı “Dunğ Hai”dir. Japonca “Tokau” denir. Çin kıyısının orta bölümü karşısında bulunur. Yüzölçümü ortalama 1.250.000 kilometrekaredir. Bu denizi doğuda Japonya’nın en güneyindeki adası olan Kyuşu ile Ryukyu Adası sınırlar. Formoza (Tayvan) bu denizin güney sınırını meydana getirir. Formoza Boğazı ise onu Güney Çin Denizine bağlar. Kuzeybatıda Sarı Denize karışır. Kuzeydoğuda Kore Boğazı Doğu Çin Denizini Japon Denizine bağlar. Denizin derinliği 165-198 m arasında değişir. Denize dökülen ırmakların en önemlileri Yang Se ve Kyong’dur. Doğu Çin Denizinin en önemli şehirleri Şanghay (Çin) ve Nagasaki (Japonya)dir.

HAVACIVA OTU (Alkanna tinctoria) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-21T12:06:00.001-08:00

HAVACIVA OTU (Alkanna tinctoria) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Alkanna, rote Schminkwurzel (f), Fr. Orcanette (f), İng. Alkanet. Familyası: Hodangiller (Boraginaceae) Türkiye’de yetiştiği yerler: Batı, İç, Güney ve Doğu Anadolu.

Mayıs-temmuz ayları arasında beyaz-mavi renkli çiçekler açan, 10-40 cm yüksekliğinde, çok yıllık otsu bir bitki. Tüylü boya adı ile bilinir. Daha çok kumlu yerlerde bulunur. Gövdeleri dik veya yatıkça, çok yapraklı ve çok tüylüdür. Çiçekli dalların ucunda evvela sık, çiçekler açmaya başlayınca gevşeyen bir çiçek durumu vardır. Çanak yaprakları 5 parçalı ve tüylüdür. Taç yaprakları 5 loblu ve tüpsü olup beyaz-mavi erguvanî renklerde ve tüysüzdür. Meyveleri gri renkli, yüzleri kabarcıklı ve fındıksıdır.

Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısmı kök kabuğudur. Kökün kabuk kısmında kırmızı bir boya maddesi olan alkanin ile az miktarda alkanan ve bir mum bulunmaktadır. Kökleri kabız edici özelliklerinden dolayı, bâzı barsak hastalıklarına karşı kullanılmaktadır. Köklerden elde edilen kırmızı boya, iplik boyamada, bazı preparat ve besin maddelerinin, yağların boyanmasında kullanılır.

HAVLICAN (Alpinia officinarum) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-21T12:02:00.001-08:00

HAVLICAN (Alpinia officinarum) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Galgant m, Fr. Alpinia, İng. Galingale. Familyası: Zencefilgiller (Zingiberaceae). Türkiyede yetiştiği yerler: Yerli bitkimiz değildir.

Bir çenekliler sınıfının Zencefilgiller familyasından güzel çiçekli, ıtırlı, çok yıllık, otsu bitki. Diğer ismi galangal veya Çin zencefilidir. Toprak üstü sapları çok fazla dallanmış rizomlardan (kök saplarından) çıkar, ilâve sapları da olabilir. Bir metreden fazla yüksekliği vardır. Kırmızı çizgili, çiçekleri beyaz yaprakları bulunur. Havlıcan çok cazip çiçeklerinin ve kokusunun güzelliği sebebiyle aranan bir bitkidir.

Kullanıldığı yerler: Kurutulmuş rizomları hamur işlerinde kullanılır. Bu rizomlardan elde edilen yağ sarı sıvıdır. Serinletici olup, kâfur benzeri kokuya sâhiptir. Kurutulmuş rizomları ve türevleri acımtrak aromalıdır. Havlıcan kökü, meşrubatlarda, dondurma, şekerlemeler, tarım ürünleri, çikolata çeşitlerinde kullanılabilir. Rizomları ayrıca zencefil gibi baharat olarak da kullanılır.

Tıbbî faydasının çok olduğu bilinmektedir. Kaynatılan suyu bir miktar içilirse mîde ağrılarına, romatizma ve kulunca iyi gelir. Bel gevşekliği, çocukların yatağı kirletmesini önler. Balgam söktürür, tükürük ifrâzâtını arttırır. Ağız kokusunu giderir. Mafsal ağrılarına ve mîde ekşimesine iyi gelir.

HAYIT (Vitex agnus-castus) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-21T11:51:00.005-08:00

HAYIT (Vitex agnus-castus) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Keuschlammbaum (m), Fr. Gattilier, agnus-castus (m), İng. Agnus-castus. Familyası: Hayıtgiller (Verbenaceae), Türkiye’de yetiştiği yerler: Marmara, Karadeniz, Batı ve Güney Anadolu.

Haziran-ağustos ayları arasında pembe ve beyaz renkli çiçekler açan, 1-3 m yüksekliğinde çalı görünüşünde bir ağaççık. “Ayıt” olarak da bilinir. Akdeniz memleketlerinde ve Orta Asya’da yetişir. Yapraklar 3-7 parçalı, uzunca oval şekilli, alt kenarları beyazımtrak renkli ve tüylüdür. Çiçekler genç dalların ucunda salkım durumlar yaparlar. Meyveleri küre şeklinde, gri-esmer renklidir.

Kullanıldığı yerler: Bitkinin çiçekli dalları ve meyveleri tedâvide kullanılmaktadır. Bitkiden uçucu ve sâbit yağ, tanen, şekerler, vitisinin alkaloidi elde edilmiştir. Yapraklarından esans elde edilir. Gerek çiçekli dalları, gerek meyveleri yatıştırıcı, idrar söktürücü ve gaz söktürücü olarak kullanılır.

HAYVANAT BAHÇESİ Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-21T11:51:00.003-08:00

HAYVANAT BAHÇESİ Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Zoologischer Garten, Zoo, Tierpark m, Fr. jardin (m), zoologique, İng. Zoological garden, zoo. Yabânî ve evcil hayvanların teşhiri için düzenlenmiş park tipinde yer. Dünyânın birçok yerinde hayvanat bahçeleri, eğlence ve dinlenme yerleridir.

Hayvanat bahçelerinde hayvanlara uygun iklim ve tabiat şartları, gece karanlıkları mevcuttur. Çok modern olanlarında laboratuvar, özel hayvan hastâneleri, ölen hayvanlar için müzeler kurulmuştur. İlk başlarda hayvanat bahçelerinde o bölgede rastlanmayan hayvanlar teşhir edilirken, tabiattan kopmuş, şehirde yaşayan çocuklar için alışılmış evcil hayvanlar da teşhir edilmeye başlanmıştır. Birçok hayvanat bahçelerinde çocukların oynayabileceği ve besleyebileceği, küçük ehlî hayvanların bulunduğu çocuk kısımları da vardır.

Dünyânın her yerinde hayvanat bahçelerinin sayısı gittikçe artmaktadır. Gelişmiş ülkelerde bâzı ormanlık sahalar millî parklar hâline getirilerek hayvanların buralarda serbest olarak yaşamaları sağlanmıştır.

Târihi: Hayvanat bahçelerinin târihi çok eskidir. M.Ö. 12. yüzyılda Çin İmparatorluğunda Chou Sülâlesinin ilk kralı Wen, sarayının yanında, imparatorluğunun farklı yerlerinden getirttiği hayvanların konulduğu bir bahçe yaptırmıştı. Eski Mısır’da, yabânî hayvanların bulunduğu bahçeler tapınakların yakınında bulunurdu.

Eski Yunanlılar ilk başlarda kuşları, daha sonra da memelileri toplayıp kolleksiyonlar meydana getirmişlerdir. Filozof Aristo’nun böyle bir kolleksiyona sâhib olduğu ve bunların koruyuculuğunu da İskender’in askerlerinin yaptığı meşhurdur. Romalıların da böyle kolleksiyonları vardı. Bu kolleksiyonlarda hayvan sayısı çok fazla idi. Bunların arasında yüzlerce arslan, kaplan ve leopar da bulunuyordu. Bunların çoğu arenalardaki gösterilerde kullanılırdı.

797 senesinde İslâm halîfesi Hârun Reşîd, Kral Şarlman’a bir fil ve birçok maymundan meydana gelen hediye hayvanlar yollamıştı. On üçüncü yüzyılda yaşamış olan meşhur seyyah Marko Polo, Kubilay Hanın sarayında, birinde arslanlar, kaplanlar, leoparlar, suaygırları ve yaban eşekleri, diğerinde de gergedanlar ve fillerin bulunduğu iki hayvanat bahçesi gördüğünü yazar.

Avrupa’nın birçok şehrinde hayvanat bahçesine rastlanır. Fransa’da Vincennes, Bois de Boulogne ve Paris şehirlerinde olmak üzere başlıca üç hayvanat bahçesi vardır. İsviçre’de de üç hayvanat bahçesi bulunur. Bunlar Basle, Berne ve Zürich’dedir. Almanya’da iki cihan harbi arasında 20 hayvanat bahçesi mevcuttu. Bunların en büyükleri Berlin, Frankfurt, Main, Münih, Leipzig, Dersden ve Köln şehirlerindeydi. Bunların çoğu savaş esnâsında bombalandı. Savaş sonrası hemen hemen hepsi yeniden düzenlendi, geliştirildi. Viyana- Schönburnn’daki hayvanat bahçesi Avrupa’nın ilk hayvanat bahçesidir. Budapeşte hayvanat bahçesi özellikle Avrupa kuşlarından meydana gelen kolleksiyonu ile meşhurdur. İngiltere’de en büyük hayvanat bahçesi olan Regent’s Park, Londra’dadır. İrlanda’nın başkenti Dublin’deki hayvanat bahçesi arslanları ile ünlüdür. Amsterdam ve Rötterdam’da da hayvanat bahçeleri mevcut olup, ikincisi daha büyüktür. Stockholm’deki hayvanat bahçesi sâdece Kuzey Avrupa hayvanlarını teşhir eder. Rusya’da 25 hayvanat bahçesi vardır. En büyüğü Moskova’da bulunanıdır. Roma, Lizbon, Barselona ve Madrid şehirlerinde de büyük hayvanat bahçeleri vardır. Meksika, Kanada ve ABD’deki hayvanat bahçelerinin hemen hemen hepsi büyüktür. Kanada’da Quebec’de, Quebec Zooloji Cemiyeti, Kanada’da yaşayan mahallî hayvanlardan müteşekkil bir kolleksiyona sâhiptir. Toronto’da birçok yabancı hayvan bulunmaktadır. Yıllık Toronto Sergisinin “çocuk kısmı” hayli ilgi çekicidir. Meksika’da Aztek toplumunun, İspanyol mezâliminden evvel birçok hayvan kolleksiyonu vardı. Bunlardan Chapultepec’teki hayvanat bahçesi hâlâ ayaktadır.

Amerika Birleşik Devletlerinde hemen hemen bütün büyük şehirlerde hayvanat bahçesi bulunmaktadır. Burada ilk hayvanat bahçesi, Philadelphia’da 1859’da kurulmuş ve 1874’de teşhire açılmıştır. Bunu Cincinatti tâkib etti. ABD’deki en büyük hayvanat bahçeleri Bronx (Newyork), St. Louis, Tedroit, San Drego ve iki tâne olmak üzere Chicage şehirlerindedir. Bunların bâzılarında giriş ücreti yoktur.

Şili’de büyük bir hayvanat bahçesi ve Brezilya Balem’de küçük fakat şirin bir zooloji-botanik bahçesi vardır. Bu bahçede daha çok Amazon hayvanları bulunur. Bombay ve Karaçi-Pakistan şehirlerinde de mükemmel hayvanat bahçeleri bulunmaktadır. Bölge prenslerinden birçoğunun da özel kolleksiyonlarına rastlanır. Endonezya ve Malezya’da ikişer tâne olmak üzere ilginç kolleksiyonlara sâhip hayvanat bahçeleri vardır. Asya’daki hayvanat bahçelerinin çoğu İkinci Cihan Harbi esnâsında yıkılmış fakat savaştan sonra tâmir edilip, çoğu eskisinden daha güzel hâle sokulmuştu. Japonya’da üç düzine zoolojik kolleksiyon mevcut olup, şahsî olanlarına da rastlanır. Bunların en büyükleri Tokyo, Nagoya, Kobe, Osaka ve Kyoto hayvanat bahçeleridir.

İkinci Cihân Harbinden sonra Kongo’da Kinşasa, Kisangani, Lubumbaşi şehirlerinde de hayvanat bahçeleri kurulmuştur. Yurdumuzda ilk hayvanat bahçesi, Sultan İkinci Abdülhamîd Han tarafından Yıldız Sarayının bahçesinde kuruldu. İstanbul’da Gülhaneparkı, Ankara’da Atatürk Orman Çiftliği, İzmir’de Kültür Parkı modern hayvanat bahçelerine sâhiptir. Hayvanların bulundukları yerlerde ziyâretçilere bilgi vermek için her hayvanın özelliğini açıklayan tabelalar bulunmaktadır.

HAYVANLAR (Animalia) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-21T11:51:00.001-08:00

HAYVANLAR (Animalia) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Tiere, Viehe (pl), Fr. Animeaux; betes (m), İng. animals. Genellikle yer değiştirerek hareket eden, organik maddelerle beslenen, içgüdüleriyle hareket eden akıldan yoksun canlılar. Bugün bir milyona yakın hayvan türü bilinmektedir. Amip gibi gözle görülemeyecek kadar küçüklerinin yanısıra fil ve balina gibi dev yapılı olanları da mevcuttur. Çevremizde hergün kaşılaştığımız kedi, köpek, at ve kuşlar, hep omurgalı canlılardır.

Biyologlar her ne kadar bitkilerle hayvanları birbirinden ayıran bâzı özellikler saymışlarsa da, bunları birbirinden ayırmak oldukça güçtür. Hele mikroskobik olan bitki ve hayvanlar incelendikçe zorluk daha çok artar. Hayvanlar besinlerini bulmak, barınmak ve düşmanlarından kaçmak için hareket ederse de, sünger ve mercanlar hayvan oldukları hâlde yer değiştirmezler. Su yosunu gibi bâzı bitkiler ve üreme hücreleri hayvanlar gibi hareket ederler.

Yeşil renkli bitkilerde klorofil maddesi bulunursa da bir hayvan olan yeşil hidrada da vardır. Mantar gibi bâzı bitkilerde ise klorofil hiç bulunmaz. Bitkiler besinlerini kök gibi dış organlarla alır. Kabuklulardan olan sakkülina hayvancığı da besinlerini köke benzer organlarıyla alır. O hâlde hayvanların çoğunun besinlerini ağız ve sindirim aygıtlarıyla alması, ayrıca bir fark olamaz. Hayvanlarda sinir sistemi bulunur. Bitkiler bundan mahrumsa da amip gibi bir hücreli hayvanlarda da sinir sistemi bulunmaz. Hayvan hücrelerinde selüloz zarı bulunmaz. Bununla berâber birçok su yosunlarının üreme hücrelerinde de yoktur. Hayvanlarda büyüme sınırlı, bitkilerde sınırsızdır. Sınırsız büyüme, ancak gelişmiş bitkiler için geçerlidir.

Hayvanların organ ve vücut yapıları yaşadıkları ortama uygun olacak şekildedir. Suda yaşayanların vücutları mekik gibidir. Vücutlarında kıl ve tüy bulunmaz. Çoğu solungaç solunumu yapar. Kara hayvanlarının vücutları kıl veya pullarla örtülü olduğu gibi kuşlarda da kanat ve tüyler bulunur. Çoğunun rengi yaşadığı ortama uyum sağlar. Düşmanlardan gizlenmek için bukalemun gibi renk değiştirenleri de vardır. Deniz hidrası, sünger ve mercan gibi bâzı hayvanlar tomurcuklanma ile ürer. Balık, kurbağa, semender, kertenkele, yılan, timsah, kaplumbağa, kuş yumurtlayarak çoğalırlar. Memeli hayvanlar ise, yavrularını doğururlar. Evcil hayvanların çoğunu memeliler veya kuşlar teşkil eder.

Her hayvanın düşmanlarından korunacak, avını yakalayacak silâhı vardır. Boynuz, çifte, pençe, gaga, diş birer savunma organı olduğu gibi yılan ve akrepler de zehirlerini avlanma ve korunmada kullanırlar. Mürekkep balığı ve ahtapotlar da, tehlike ânında mürekkep kesesinin salgısı olan siyah bir boyayı suya püskürtürler. Böylece düşmanlarıyla aralarında bir boya perdesi meydana getirirler. Salgıladığı boyanın hasmına verdiği şaşkınlıktan istifâde ederek de hızla oradan uzaklaşırlar. Afrika çekirgesi, düşmanına karşı köpüklü kimyevî bir sıvı fışkırtır. Benzer bir mekanizma bombardıman böceklerinde de görülür. Arka kısmında bulunan namluya benzer organını istediği tarafa çevirebilir. Büyük bir gürültüyle patlayan namludan 100°C sıcaklığında bir sıvıyı düşmanına fışkırtır. Kokarcanın kokusuyla pislenmiş bir hayvan, avlanmakta zorluk çeker. Avları, kokusunu uzaktan duyduğundan kaçarlar. Kokusu haftalarca çıkmaz. Açlıktan ölme tehlikesi geçirir. Bir daha kokarcayla karşılaşınca kaçmayı tercih eder. Amerika kıtasına mahsus olan mufit, gayet pis bir koku yayar. Bunun fışkırttığı sıvı kokarcanın sıvısından daha tehlikelidir. Çünkü insan vücuduna temas ettiği yerlerde gâyet şiddetli bir iltihap ve ızdırap meydana getirir.

Vücud ısıları çevreye ve faaliyetlerine bağlı olarak değişen hayvanlara soğukkanlı veya değişken ısılı (poikilotherm); buna karşılık vücut ısıları sâbit olanlara ise, sıcakkanlılar (homoiyotherm) denir. Kuş ve memeliler sıcakkanlıdır. İnsan da sıcakkanlı olup vücut ısısı 37°C’dir.

Bâzı sıcakkanlı hayvanların vücut ısısı (°C hesâbıyla): At: 37,7, balina: 36,7, güvercin: 41-43, inek: 38,5-39,5, kedi: 38-39,5 serçe: 44, şahin: 40.

Bâzı hayvanların normal ömrü: Adatavşanı: 50 yıl, arslan: 35 yıl, asya fili: 70 yıl, at: 40-60 yıl, ayı: 25-30 yıl, devekuşu: 70 yıl, dev kaplumbağa: 150-200 yıl, eşek: 60-106 yıl, kargalar: 100 yıl, karaca: 15 yıl, kanarya: 34 yıl, leylek: 70 yıl, sazan: 100 yıl, papağan: 60-100 yıl, turnabalığı: 100 yıl.

Hayvanlar Âleminin Sınıflandırılması

İlim adamları bir milyona yakın hayvan çeşidi keşfetmişler ve daha da yenileri keşfedilmektedir. Hayvanların sayıları da türden türe değişir.Hayvanlar hemen hemen dünyânın her yerine yayılmışlardır. Kutuplardaki buzullardan ekvator bölgelerine, basıncın insanın dayanamayacağı kadar yüksek olduğu okyanus diplerinden atmosfer yoğunluğunun çok az olduğu yüksek dağların zirvelerine kadar her yerde yaşarlar.

Hayvanların büyüklükleri de oldukça değişiktir. İnsan akyuvarlarının içinde yaşayan hayvanlar ve 30 metreden büyük balinalar vardır.

Sistemli bir metodla hayvanların sınıflandırılması, onların incelenmesinde büyük kolaylıklar sağlar. Böylece yeni keşfedilen türler, bilinenlerle olan münâsebetine göre uygun bir sınıfa konur.

Hayvanların ve bitkilerin husûsiyetlerine sâhib olan bâzı canlılar vardır ki, bunların sınıflandırılması zordur. Bunlardan bir tânesi bir tatlı su canlısı olan öğlenadır. Kamçısı ile suda hareket edebilir. Fakat bu canlı klorofil maddesi ihtivâ eder. Bundan dolayı öğlenayı botanikçiler bitki, zoologlar hayvan olarak kabul eder. Kış uykusuna yatan, göç eden, geviş getiren, elektrik ve ışık üreten çeşitli hayvan grupları vardır. Mevsimlere bağlı olarak renk değiştirenler, kilerlerinde kışlık yiyecek depo edenler, köle kullananlar da mevcuttur. Ayı gerçek mânâda kış uykusuna yatmaz. Kırlangıç ve leylekler soğuklar yaklaşınca sıcak ülkelere göç eder. Koyun, keçi, deve gibi hayvanların mîdeleri birkaç bölmeli olduğundan geviş getirerek besinlerini ikinci bir öğütmeye tâbi tutarlar. At geviş getirmez. Gelincik, avlarını felçleştirerek canlı olarak kilerlerinde depolar. Bugün hâlen keşfedilememiş yüzlerce hayvan türü vardır.

HAYVANLAR ÂLEMİ

1. Omurgalılar

a. Memeliler

b. Kuşlar

c. Sürüngenler

d. Amfibyumlar

e. Balıklar

2. Eklembacaklılar

a. Böcekler

b. Örümcekler

c. Çok ayaklılar

d. Kabuklular

3. Yumuşakçalar

a. Kafadanbacaklılar

b. Karındanbacaklılar

c. Yassı solungaçlılar

4. Derisidikenliler

a. Denizkestaneleri

b. Denizyıldızları

c. Yılanyıldızları

d. Denizhıyarları

e. Denizlâleleri

5. Solucanlar

6. Selentereler (Sölentereler)

7. Süngerler

8. Bir Hücreliler

a. Kökbacaklılar

b. Kamçılılar

c. Haşlamlılar

d. Sporlular

Hayvanlarda yavru sevgisi:

Hayvanlar yavrularına hiçbir zarar vermeden, tahriş yapmadan uzak yerlere götürebilirler.

Yarasalar emin yer bulana kadar 2-3 gün yavrularını sırtlarında taşırlar.

Aksilokop adlı böcek yumurtladıktan hemen sonra ölür. Yavrusunu hiç görmez. Buna rağmen yumurtadan çıkacak yavrusuna gösterdiği ihtimam dikkate şâyandır. Yavrusu bir sene gıdâsını temin etmeye muktedir değildir. Bundan dolayı anne, bir ağaç parçasında uzunca bir oyuk meydana getirir. Çiçek yapraklarını ve bâzı yumuşak dalları buraya doldurmaya başlar ve oraya bir yumurta bırakır. Sonra ağaçtan çıkardığı tozları hamur hâline getirip tavan yapar. Bundan sonra başka bir yuva yapmaya koyulur. Buraya bıraktığı yiyecekler bu yavruya tam bir sene yeter.

Eşek arısı toprakta kazdığı çukura yumurtasını bırakmadan evvel avladığı hayvanları da yumurtanın yanına bırakır. Sonra üstünü örter.

Yapılan bir araştırmada, bir serçenin yeni çıkmış yavrusuna gıdâ aramak için 700’den fazla sefer yaptığı tesbit edilmiştir.

Yavrularının kaybolması üzerine hayvanlardaki hüzün, insanlardan daha çok olduğu tahmin edilmektedir.

At, yavrusu öldüğünde acı acı kişner, gözlerinden yaşlar akar, cesedinin başına kimseyi yaklaştırmaz. Gömdükten sonra başında bekler. Yemeden içmeden kesilir. Bâzılarında bu üzüntü ve keder, ölümle netîcelenir.

Tavuk, kaz, köpek gibi hayvanların yavrularını vermemek için insanlara saldırdığına çok sık rastlanır.

Yaban domuzu avında, domuzlar, yavrularını bırakıp kaçmıyorlar, bilâkis yavrularını burunları ile iterek kaçmalarını sağlıyorlar.

Kangurunun tehlike görünce yavrularını karnındaki torbaya doldurup kaçtığı bilinmektedir.

Memeliler yavrularıyla saatlerce neşe içinde oynarlar.

Hayvanlarda haberleşme:

Hayvanlar, aralarında haberleşmek için çeşitli usûller kullanırlar. Bu bâzan sesle, bâzan hareketle, bâzan da koku, renk veya ışık sinyalleriyle gerçekleşir. Hayvanların bir kısmı bir çeşit mors alfabesi ile konuşur. Birçok balık türü de yaydıkları elektrik sinyalleriyle haberleşirler. Pekçok sayıda tatlı su balığı zayıf elektrik sinyalleri yayar. Bunlarla karanlıkta yollarını bulur ve birbirleriyle haberleşirler. Yaşayan hayvan çeşidi kadar lisan çeşidi mevcuttur. Her hayvan türü, kendine has bir lisanla anlaşılır.

Sinyali alan hayvan, bunun hangi anlama geldiğini anlayarak harekete geçer. Haberleşmenin aynı cins hayvanlar arasında olması, kısa ve öz olması önemlidir. Haberleşmede sinyaller; cinsel çağrı, korunma, rakibini tehdit etme, birbirini tanıma, besinin yerini bildirme, tehlikeyi haber verme gibi maksatlarla kullanılır. Böceklerin çoğu, vücudun eğe şeklindeki bir kısmını cisme vurarak, kas yardımı ile bir zarı titreterek ses çıkarırlar. Ateş böceği gibi hayvanlar da ışık sinyalleriyle haberleşirler.

Son zamanlara kadar balıklar dilsiz sanılırdı. Fakat yapılan araştırmalar birçok balığın yüzgeçleri, dişleri, kemikleri, yüzme keseleri, solungaç veya kaslarıyla ilginç sesler çıkardığını gösterdi. Amazon Nehrinin sularında kuşlar gibi cıvıldayan, trampet çalan, tabanca ateşi veya köpek hırlamaları gibi sesler çıkaran balıklar vardır. İşitme organları “labiren” denen bir kapsül içinde bulunan iç kulaktan ibârettir. Bununla sudaki ses titreşimlerini işitirler.

Kuzusunu kaybeden koyun, meleyerek yavrusunu arar. Geyikler bir tehlikenin varlığını ayaklarını hızla yere vurarak arkadaşlarına duyururlar. Tavşanlar da, kızgınlık veya alarm işâreti vermek için arka ayaklarını sertçe yere vururlar. Yunuslar, su altında çeşitli sinyaller çıkararak haberleşirler. Kuşların çoğu öterek, leylek gagasını takırdatarak hemcinsleriyle anlaşır. Miyavlamak, kişnemek, havlamak, böğürmek çeşitli hayvanların lisanıdır. Kunduzlar, geniş ve yassı kuyruklarını tehlike durumunda suya çarparak çıkardığı seslerle arkadaşlarını uyarırlar. Bir geyik, kuyruğunu âniden kaldırıp beyaz kısmını göstererek yavrusuna “Beni tâkip et!” demek ister. Tropik bölgelerde yaşayan “ağaç karıncaları”, ağaç kabuklarına ve yapraklara vurmak sûretiyle ağaçtan ağaca birbirleriyle konuşurlar. Ağaç galerilerde yaşayan böcekler başlarını sert zemine vurarak haberleşirler. Eski mobilya ve ahşap eşyâlarda bâzan koro hâlinde başlarını vurmaya başlarlar. Gecenin sessizliğinde hastaları ürkütürler.

HERDEMTÂZE (Helichrysum) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-20T12:29:00.001-08:00

HERDEMTÂZE (Helichrysum) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Strohblume (f), Fr. Immortelle (f), Helichrysum (m), İng. Everlasting. Familyası: Bileşikgiller (Compositae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Marmara, Karadeniz, Batı, Güney ve İç Anadolu.

Memleketimizde 16 kadar Helichrysum türü bulunmaktadır. Bu türlerden en çok H. graveolens ve H. siculum türlerinin çiçek durumları tıbbî maksatla kullanılmaktadır. Güveotu, zamançiçeği veya ölmezçiçek denilmektedir. Çiçekler kuruduğunda bozulmadan kalabildiği için ölmezçiçek denilmektedir.

Kokulu ölmezçiçek (H.graveolens): Haziran-ağustos ayları arasında sarımsı çiçek açan, 10-50 cm yüksekliğinde, yünlü gibi beyaz tüylü bir bitkidir. Yapraklar beyazımsı-yeşil renkli, uzun tüylüdür. Tabanda rozet yapraklı ve gövde yaprakları dar, uzun ve sivri uçludur. Çiçek durumu bileşik bir demet gibi olup, çiçekler tüp şeklindedir. Çiçekleri taşıyıcı yaprakları parlak limon sarısı rengindedir.

Kullanıldığı yerler: Çiçekleri ve yapraklı gövdelerinde uçucu yağ vardır. Halk tıbbında böbrek taşlarına karşı ve idrar söktürücü olarak kullanılır.

Helichrysum siculum: Mayıs-ağustos aylarında sarımsı çiçekler açan, 20-40 cm yüksekliğinde, sık beyaz tüylü, çok gövdeli olan türdür. Anadolu’daki türler içinde en çok bulunanı olup, diğer ölmezçiçek gibi kullanılır.

HEYELAN Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-20T12:21:00.001-08:00

HEYELAN Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Bergrutsch. Erdrutsch (m), Fr. Eboulement (m), İng. Landslide. Yamaçlardaki zeminin parçalanması sonucu hâsıl olmuş toprağın çeşitli sebeplerle aşağı doğru kütle hâlinde hareket etmesi. Heyelanı meydana getiren sebepler iki çeşittir:

1. Dış sebepler: Yamaç eteğinin hafriyat veya yol yapımı sebebi ile kazılması, sular tarafından oyulma, erozyon sonucu eğimin fazlalaşması, yamacın üst kısmının yüklenmesi, deprem, infilak ve sarsıntılardır.

2. İç sebepler: a) Boşlukları kısmen hava dolu bir zemine giren suyun yüzeysel gerilimi arttırması, böylece ağırlığın da artması. b) Yamaçları yanlarına bağlayan jeolojik teşekkülâtın zamanla kaybolması, kayaların çatlaması ve ufalanması sebebi ile direnç azalması. Heyelanda; kopma bölgesi, hareket bölgesi ve yığılma bölgesi adlarında üç kısım vardır.

Kopma yerinde bir alçalma; yığılma yerinde ise yükselme olur. Heyelanlar bâzan çok hızlı olabileceği gibi bâzıları da çok yavaş vukua gelebilir. Yeryüzünde en fazla heyelan İtalya’da Apenin Dağlarında olur. Heyelanlar kayma satıhlarına göre de kısımlara ayrılır:

1. Akmalar; kayma sathı olmayan heyelan çeşididir. Toprak,kum, kaya, çamur, buzul akmaları gibi.

2. Kaymalar; kayma sathı olan heyelanlardır. Burada sert formasyonların kayması ve yumuşak zeminlerin kayması söz konusudur. Bunlara rotasyonel kaymalar denir. Enkazın kayması esnâsında çok defa yanlarda uzun yarıklar meydana gelir. Bu yarıklar, sağlam kısımlarla kaymakta olan enkazı birbirinden ayırır. Yarıkların, cidarları çizikli, bâzan da cilalı olabilir.

Heyelanlar çok kere âni ve hareketsiz olarak değil, belli bir süre zarfında meydana gelirler. Kopma bölgesinde yarık ve çatlaklar müşâhede olunur. Evvelden tedbir alınarak (drenaj, istinat duvarı, ağaç dikmek vs. ile) heyelanlar önlenmeye çalışılır. Böylece büyük zararların önlerine geçilebilir. Heyelanlar memleketimizde birçok yerlerde vuku bulmuştur. Daha çok dağların denize dik indiği bölgelerde, yumuşak arazilerde ve suya doymuş bol topraklı mevkilerde meydana gelir.

1929 senesinde Of-Sürmene mevkiinde rotasyonel heyelanlar olmuştur. Burada andezit materyalleri dezagregasyona (ayrışım) uğrayarak 15-20 m kalınlığında bir materyal örtüsü meydana gelmiştir. Çok yağmur yağmış olduğundan örtü su ile doymuş bir duruma gelmiş ve su, iç sürtünmeyi azalttığından enkaz, altta bulunan taze andezit tabanı üzerinden kaymıştır. Bâzı yerlerde meselâ Zisino Irmağının yamacına 300 m genişlik, 1500 m uzunluk ve 200 m kalınlıkta bir enkaz kütlesi kaymıştır. Kayan bu kütle takriben 9.000.000 m3’tür.

Ülkemizin çeşitli yerlerinde ve özellikle fay hattı boyunca birçok heyelan mevcuttur. Büyük miktarda meydana gelen heyelanlar genellikle seller, akarsular ve diğer sebepler tarafından yamaçların eteklerinin aşındırılması, oyulması sonucu eteklerin üzerindeki yükü çekemiyecek hâle gelmesiyle olur. 150-200 bin tona varan heyelanlar görülmüştür. Akarsuların dar vadilerde sebeb olduğu heyelanlar bâzan akarsu yatağını tıkayabilecek kadar büyük miktarda olabilmekte ve sonuçta heyelan sebebiyle baraj gölü gibi göller meydana gelmektedir.Tortum gölümüz bu hâdiseye güzel bir misaldir. Heyelanların meskun mahallerde meydana gelmesi tehlikeli olup can ve mal kaybına sebeb olabilir. Bunun için heyelana mâni olacak tedbirler alınmasına dikkat edilmelidir.

ILGIN (Tamarix) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-19T13:37:00.001-08:00

ILGIN (Tamarix) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Tamarinde (f), Fr. tamarin, tamarinier(m), İng. tamarisk. Familyası: Ilgıngiller (Tamaricaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Hemen hemen bütün Anadolu.

Belli başlı dere yataklarında, kumluk yerlerde, deniz kenarlarında veya tuzlu bataklıklarda yetişen, renkli çiçekler açan, alçak boylu çalılar.Kumlu nehir yataklarında, çorak yerlerde yetiştiklerinden, kuru kumlu toprakları tutmada, tuzlu çorak toprakların yeşillendirilmesinde önemli bir bitkidir.Türkiye’de Anadolu ve Trakya’daki büyük nehir yataklarında tabiî olarak yetişen çeşitli türlerine rastlanır.Yaprakları küçük ve pul şeklindedir.Çiçekler küçük ve bol miktardadır.

Kullanıldığı yerler: Park ve bahçelerde süs bitkisi olarak yetiştirilir.

ILGINGİLLER (Tamaricaceae) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-19T13:36:00.001-08:00

ILGINGİLLER (Tamaricaceae) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Tamariske, Fr. Tamaricacées, İng. Tamaricaceae. Bu familya bitkilerinin çoğu Akdeniz bölgesinde yayılmış olan, sarkık ince dallı, tuzcul veya nemli yerlerde yetişen küçük ağaçlar veya çalılardır. Yaprakları pul şeklindedir.Çiçekler küçük ve yoğun başaklar hâlinde toplanmışlardır.Meyveleri kapsüllüdür. Dünyâ üzerinde 4 cins ve takriben 100 türü vardır.Memleketimizde 3 cins ve 7 türü yetişir.

ISIRGAN OTU (Urtica) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-19T13:31:00.001-08:00

ISIRGAN OTU (Urtica) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Brennessel (f), Fr. Ortie (f), İng. Nettle. Familyası: Isırganotugiller (Urticaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Hemen hemen bütün Anadolu.

Mayıs-ağustos ayları arasında çiçek açan, 20-100 cm boyunda, virânelik, yol kenarları ve duvar diplerinde bulunan bir senelik tek evcikli otsu bir bitki.Gövdeleri dik, 4 köşemsi, basit veya tabandan îtibâren dallanmıştır. Üzerinde yakıcı tüyleri bulunur.Yapraklar saplı, oval şekilli ve dişli kenarlı, üst tarafı koyu yeşil renkli ve parlak olup, yakıcı tüylerle kaplıdır. Erkek ve dişi çiçekler bir arada olmak üzere yaprakların koltuğunda uzunca saplı küçük durumlar teşkil ederler.Çiçek örtüsü 4 parçalıdır.Meyveleri esmer renkte ve fındıksıdır.Tohum, yağ ihtiva eden bir besi dokuya sahiptir.

Kullanıldığı yerler:Tâze ve güneşte kurutulmuş dalları kullanılır.Yapraklarında formik asit ve nitratlar bulunmaktadır. Bu bitkinin yakıcı tüylerinde formik asit bulunduğu birçok yerlerde kayıtlı ise de tüylerin taşıdığı usarede asetilkolin ve histamin vardır.

Eskiden romatizma ve siyatikte kullanılırdı. Yapraklarından hazırlanan infüzyon saç dökülmesine karşı tatbik edilir.Köklerinden sarı renkli boya elde edilmektedir.

ISPANAK (Spinacia oleracea) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-19T13:29:00.001-08:00

ISPANAK (Spinacia oleracea) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Spinat (m), Fr. épinard (m), İng. spinach. Familyası: Ispanakgiller (Chenopodiaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Sebze olarak heryerde yetiştirilir. Anavatanı Kafkasya ve Afganistan’dır.

Kış sebzesi olarak yetiştirilen, iki evcikli, kazık köklü, otsu bir bitki. Mutedil, serin rutubetli havalardan hoşlanır. -5 dereceden sonra zarar görmeye başlar. Kurak ve sıcaklık ise yapraklarını sertleştirip tohuma kalkmasını teşvik eder. Bu sebeble ziraatı sonbahar ile ilkbahar arasında yapılır.

Suyu süzen, killi-kumlu toprakları sever. Çok kumlu, kuru ve fakir topraklarda büyümez. Killi ağır topraklarda sarılığa yakalanır. Yapraklarından istifade edildiği için azotlu gübreye ihtiyaç gösterir. Ispanağın enli geniş yaprakları vardır. Sebze olarak da daha çok bu geniş yapraklar ve genç yaprak sapları kullanılmaktadır. Bir sap üzerinde salkım durumunda sarımsı renkte çiçekler açar. Çiçeklerin taç yaprakları yoktur. Erkek ve dişi çiçekler ayrı ayrı bitkilerde bulunur. Şâyet ıspanak zamanında toplanmazsa tohuma kaçar ve kartlaşır.

Memleketimizde sonbaharda ekimi yapılır. İki-üç ay içerisinde ürün alınır. Kumlu-killi ve gübreli topraklarda iyi ürün alınabilir. Dikenli ve dikensiz tohumlu iki çeşidi vardır.

Dikenli ıspanak: Tohumları köşeli ve dikenli, yaprakları yırtmaçlı, uçları ise mızrak gibidir. Kışa dayanıklı (-8, -10 dereceye dayanır), lezzetlidir.

Dikensiz ıspanak: Tohumları dikensiz, yuvarlakça, yaprakları geniş ve yırtmaçsız ince naziktir. En fazla ekilen bu çeşittir.

Ispanak ekilecek toprak daha önceden bol miktârda iyi çürümüş hayvan gübresi ile gübrelenir, derince sürülür, tesviye edilir. Serpme veya çizgi usulü tohum ekilir. Çizgiye ekimde sıra arası 20-30 cm, sıra üzeri 10 cm olmalıdır. Tohumlar 10-15 günde çimlenir. Toprak iyi hazırlanmış, havalar da uygun gidiyorsa ekimden 1-1,5 ay sonra hasadı başlar. Kış boyu tâze ıspanak bulundurmak isteniyorsa, tohum ekiminin 20-30 gün fasıla ile tekrarlanması icab eder. Dekardan 500-2000 kg arasında mahsul alınır.

Tohum elde etmek için, kış sonunda seyrek olarak ve tercihen çizgiye ekilen tohumlardan elde edilen fideler seyreltilir. İlkbaharda büyüyüp gelişir. Yaz sıcaklarında çiçeğe kalkar, döllenme bitip tohum bağlayınca erkek çiçek açmış olanlar sökülüp atılır. Sararıp olgunlaşan tohumlar çiçek saplarıyla kesilip iyice kurutulduktan sonra ovalanıp temizlenir. Tohum olarak kullanılır.

Kullanıldığı yerler: İçinde A,B,C,D vitaminleri vardır. Proteince de zengindir. Daha çok sebze olarak, pişirilerek veya salata hâlinde yenilir. C vitamini ve demirce zengin bir kış sebzesidir.

ISPANAKGİLLER (Chenomopodiaceae) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-19T13:28:00.007-08:00

ISPANAKGİLLER (Chenomopodiaceae) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Chenopodiazeen. Gänsefussgewächse. Fr. Chènopodiacées, İng. Chenopodiaceae. Çoğunluğu tarla ve yol kenarlarında, virânelerde yabânî olarak yetişen otsu bitkiler. Bâzı cins ve türleri tuzlu topraklarda, çorak alanlarda, deniz sâhillerinde yetişen tuzcul bitkilerdir. Yaprakları basit ve sarmalı dizilişli, çiçek örtü yaprakları birbirinin aynı olan çok basit çanak yaprak yapısında, çiçekleri bâzılarında bir cinsli küçük yeşil topluluklar durumunda, bir kısmında erdişidir. Meyveleri fındıksıdır. Bu familyada 100 cins, 1400 tür vardır. Hayvan pancarı, şekerpancarı, kazayağı, karapazı, ıspanak bu familya bitkilerindendir.

ISTAKOZ (Astacus) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-19T13:28:00.005-08:00

ISTAKOZ (Astacus) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Hummer (m), Fr. Homard (m), İng. Lobster. Familyası: Homaridae (Denizıstakozları), Astacidae (Tatlı su ıstakozları). Yaşadığı yerler: Deniz ve tatlı su diplerinde yaşar. Kışın derinlere iner veya kazdığı dehlizlerde barınır. Amerikan ıstakozu, kış uykusuna yatan yılanların yuvalarına girerek onları yer ve burada barınır. Özellikleri: Vücutları sert kitin bir kabukla örtülüdür. Beş çift bacağından ilk çifti gelişmiş kıskaç hâlindedir. Solungaç solunumu yapar. Etçil bir eklembacaklıdır. Ömrü: 30 yıl kadardır. Çeşitleri: Tatlı su ıstakozu (Astacus fluviatilis), Avrupa ıstakozu (Humarus vulgaris), Amerikan ıstakozu(H. americanus), Norveç ıstakozu(Nephrops norvegicus) en çok bilinenleridir.

Kabuklular (Crustacea) sınıfının onayaklılar (Dekapoda) takımından, tatlı suların çamurlu zeminlerinde veya denizlerin yosunlu kayalık diplerinde yaşayan bâzı eklembacaklıların genel adı. Vücutları kitinden yapılmış kireçli sert bir kabukla örtülüdür. Dış iskelet ödevini gören bu kabuk yeşil mavi renkli ve sarı lekelidir. Sıcak suda haşlandıkları zaman kırmızı renk alırlar. Baş ve gövdeleri kaynaşmış olup “karapaks” denen bir plak ile örtülüdür. Karın kısmı altı adet hareketli halkadan meydana gelir. Son halka yelpaze şeklinde parçalı “telson” denen bir kuyrukla son bulur. Istakozlarda göğüs bölgesinden çıkan beş çift bacak bulunur. Birinci çift bacaklar gelişmiş kuvvetli kıskaçlarla sona erer. Avlarını bu kıskaçlarla yakalarlar. Denizdeki erkek ıstakozların kıskaçları dişilerinkinden daha büyüktür. Kıskaçın biri diğerinden daha gelişmiştir. Istakoz; kurt, balık, salyangoz, midye, yengeç ve kokuşmuş etlerle beslenir. Avlarını büyük kıskacıyla yakalayarak ezer, küçük kıskacıyla da etlerini kemiklerinden ayırarak yer. Bu hayvanların midelerinde kitinden meydana gelen dişler bulunur. Öğütücü midelerinin ikisi altta, biri üstte olan kitin dişleri birbirine sürterek besinlerini öğütürler.

Kayaların üstünde ayaklarıyla yürür veya kuyruklarını hızla çarparak geri geri yüzerler. Bacaklarının göğüsle birleştiği yerde bulunan solungaçlarıyla solurlar. Başlarının üzerinde hareketli iki çift anten bulunur. Birinci çift antenler küçük ve ikişer kamçılıdır. İkinci çift antenler gelişmiş olup, tek kamçılıdır. Gelişmiş olan gözleri sap adı verilen iki çıkıntı üzerinde yer alır. Istakozlar daha çok gece faaliyet gösteren ürkek hayvanlardır. Birbiriyle döğüşürken kopan kolları yeniden çıkar. Tatlı su ıstakozu, dibi çamurlu sularda yaşar. Gündüz su altındaki sığınaklarında gizlenir. Gece aktiflik gösterir. Deniz ıstakozlarından daha küçüktür. Boyu 10-12 cm kadardır. Kerevit veya kerevides olarak da bilinir. Istakoza benzeyen “langust”lar güçlü ve iri kıskaçlardan yoksundur. Buna karşılık antenleri son derece gelişmiştir. Tehlike anında antenlerini kamçı gibi kullanır. Kabuğunda da sivri dikensi çıkıntılar bulunur. Akdeniz’de bol rastlanır.

Istakozlar yumurtlayarak ürerler. Her dişi 12.000-40.000 kadar yumurta yumurtlar. Yumurtalar açılıncaya kadar karın ayakları arasında taşınır. Tatlı su ıstakozlarının yumurtaları 6 ayda, deniz ıstakozlarının 11-12 ay zarfında açılır. Çıkan yavrular ana karnına yapışarak taşınırlar. Küçük, saydam ve iyi yüzücüdürler. 2-3 yıl içinde erginleşir ve 30 yıl kadar yaşarlar. Her kabuk değiştirmede bir miktar uzarlar. “Istakoz sepeti”denen tuzaklarla avlanır. Beyaz balık ağlarına da takılır. Türkiye denizlerinde yaşayanlar 30-40 cm boyundadır. Yurdumuzda yakalanan ıstakozlar daha çok ihraç edilir.

ISTRANCALAR Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-19T13:28:00.003-08:00

ISTRANCALAR Nedir? Hakkında Bilgi

Trakya’nın kuzeydoğusunda bulunan ve yüksekliği fazla olmayan bir dağ silsilesi. Yıldız Dağları adı da verilir.

Kuzeyinde Rezue Deresi, doğusunda Karadeniz, güneyinde ve batısında Ergene Ovası bulunur. Binkılıç-Kofçaz hattı sırt olup, doğuya ve güneye doğru yamaçlar halinde iner. Binkılıç bölgesinde dar olan Istrancalar, Bulgaristan’a yaklaştıkça genişler. Kofçaz-Binkılıç hattında dağın uzunluğu 120 km’dir. Bulgaristan sınırına yakın bölgelerde genişliği 100 km’’ye ulaşır. Istranca Dağları yüksekliği az olan dağlar olup, en yüksek noktası Büyük Mahya olup (1031 m) ortalama yüksekliği ise 400 m’dir. Dağ bir yayla görünümündedir.

Dağın, Karadeniz’e bakan yamaçları daha dik, gür ormanlarla kaplı ve bol yağış almaktadır. Yağış alan bölgeler çok gür çam ve gürgen ormanları ile kaplıdır. Güney yamaçları daha az meyilli, bahçeler ve bağlarla kaplıdır. Bölgede Akdeniz iklimi hüküm sürer. Dağın büyük bir bölümü ormancılık ve tarım maksatlarıyla kullanılmaktadır.

IŞGIN (Rheum ribes) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-19T13:28:00.001-08:00

IŞGIN (Rheum ribes) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Rhabarber, Fr. rhubarbe (f). İng. rhubarb. Familyası: Kuzukulağıgiller (Polygonaceae) Türkiye’de yetiştiği yerler: Orta ve Doğu Anadolu ile Akdeniz bölgesi.

Mayıs-haziran aylarında çiçek açan, 100-150 cm boyunda, çok yıllık, otsu bir dağ bitkisi. Yapraklar bitkinin taban kısmında toplanmışlardır. Yaprak, kalp veya böbrek şeklinde, 30-60 mm ebadında, kenarları dişli, damarlar alt yüzden dışarı doğru çıkıktır. Çiçekleri geniş bir bileşik salkım durumunda toplanmıştır. Çanak yaprakları 6 parçalıdır. Meyveleri 10-15 mm uzunluğunda, kırmızımtrak renkli ve kanatlıdır. Toprak altında etli bir rizomu bulunmaktadır.

Kullanıldığı yerler: Tâze sürgün ve yaprakları sebze olarak yenir. Kökleri ise kabız edici özelliktedir.

ITIR (Pelargonium graveolens) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-19T13:27:00.001-08:00

ITIR (Pelargonium graveolens) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Pelargonium (n), Fr. pélargonium (m), İng. pelargonium. Familyası: Turnagagasıgiller (Geraniaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Her yerde süs bitkisi olarak yetiştirilir.

Yaprakları güzel kokulu çok yıllık süs bitkisi. Bileşik çiçekleri basit şemsiye durumundadır. Çiçeklerin taç ve çanak yaprakları düzensiz ve büyüktür. Yapraklarının şekli güzel olup, Türk süslemeciliğinde motif olarak kullanılır.

Kullanıldığı yerler: Çiçekleri esans yapımında; yaprakları, bilhassa Ege bölgesinde, hoş bir koku vermesi için pekmezin kaynatılması esnâsında kullanılır. Ayrıca evlerde çok yetiştirilen makbul bir süs bitkisidir.

IZGIN (Eruca cappadocica) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-19T13:25:00.001-08:00

IZGIN (Eruca cappadocica) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Eruca, Fr. eruca, İng. Eruca. Familyası: Turpgiller (Cruciferae). Türkiye’de yetiştiği yerler: İç Anadolu.

Nisan-haziran ayları arasında beyaz veya sarımsı renkli ve mor damarlı çiçekler açan, 20-80 cm boyunda 1-2 yıllık otsu bir bitki. Yapraklar derin parçalı ve kenarları dişlidir. Meyveleri iki sıra tohum taşır.

Kullanıldığı yerler: Izgın bitkisi ve tohumları eskiden uyarıcı, idrar söktürücü ve midevî olarak kullanılmıştır. Tohumları yağ bakımından değer taşımaktadır. Piyasada ızgın yağı genellikle keten ve pelemir yağları ile karışık olarak bulunur. Izgın yağı, asitliği giderildikten sonra iyi bir makina yağı olarak değerlendirilebilir. Hâlen macun yapmakta, araba tekerleklerini ve mandaları yağlamakta ve nâdiren de yemek yağı olarak kullanılmaktadır.

İGUANA (İguana iguana) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-18T12:58:00.003-08:00

İGUANA (İguana iguana) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Leguan (m), Fr. Iguana (m), İng. Iguana. Familyası: İguanagiller (İguanidae). Yaşadığı yerler: Tropik Amerika, Polinezya, Madagaskar, Galapagos Adalarında toprak, ağaç ve sularda yaşar. Özellikleri: Sırtında dikenli bir yelesi bulunan iri bir kertenkele. 180 cm boyunda 15 kg ağırlıktadır. Ağaçlara tırmanır ve iyi yüzer. Çeşitleri: Asıl iguana (yeşil iguana), kabarcıklı iguana, deniz iguanası, Galapagos kara iguanası en çok bilinenleridir.

Sürüngenler (Reptilia) sınıfının, İguanagiller familyası türlerine verilen genel ad. Yerde, ağaçların üzerinde, yer altında ve kısmen suda yaşayanları vardır. Böcekçil, otçul veya hem otçul hem böcekçil olabilirler. Hepsi iyi yüzücüdür. Kısa kuvvetli kol ve bacakları, sivri parmakları vardır. Parmaklarıyla dalları rahatça kavrarlar. Dilleri kalın ve tabana yapışık olup göz kapakları da hareketlidir. Sırt ve kuyrukları boyunca mızrak biçiminde dikenli taraksı bir yele uzanır. Dişilerde diken uzunlukları daha kısadır. Tarak dikenleri sert olmadığından, bâzan vücûdun sağ veya soluna yatar. Çoğunun gerdanında deriden sarkık bir kese bulunur. Kuyrukları sert ve tıknazdır. Bukalemun tipi renk değiştirebilenleri de vardır. İşitme ve tatma duyuları çok kuvvetlidir. Tehlike karşısında ağaç tepelerine tırmanır, suya dalar veya saldırarak ısırır. Kuyruğu ile kamçılar. Gündüzleri faal olup, geceleri dinlenir.

Kabarcıklı iguana (İguana tuberculata) ve asıl iguana (İguana iguana) 1.8 metre boyunda ve 15 kg ağırlıktadırlar. Güney ve Orta Amerika’nın büyük tropik kertenkeleleridir. Galapagosun deniz iguanaları (Amblyrhynchus cristatus) sürüler hâlinde kayalar üstünde güneşlenirler. Denize girerek yosun ve deniz bitkileriyle beslenir, bâzan adadan adaya yüzerek geçerler.

İguanalar nehir kıyılarında ağaçların altına kazdıkları çukurlara veya kayalar arasında yumurtlarlar. İki haftalık bir kuluçkadan sonra yavrular yumurtadan çıkar. Galapagos Adalarındaki deniz iguanalarının kayalar arasındaki yumurtaları güneşin sıcaklığıyla gelişerek açılır. Galapagos kara iguanaları (Conolophus subcristatus) tamâmen otçuldur. Yanardağ menşeli Galapagos Adalarında yaşarlar. Yerliler, iguanaların yumurta ve etlerine düşkün olduklarından günden güne nesilleri azalmaktadır.

İĞDE (Elaeagnus angustifolia) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-18T12:58:00.001-08:00

İĞDE (Elaeagnus angustifolia) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Ölweide (f). Fr. Olivier (m) sauvage, İng. oleaster. Familyası: İğdegiller (Elaeagnaceae) Türkiye’de yetiştiği yerler: Anadolu.

Kışın yapraklarını döken veya dâimâ yeşil kalan, çalı veya ağaç hâlinde olan, çok dallanmış, dikenli veya dikensiz odunsu bitkiler. Sürgünleri çoğunlukla dikenlidir. Tomurcukları küçük, kısa saplıdır. Yapraklar dar, şerit hâlinde ve tam kenarlıdır. Yapraklar ve sürgünler gümüşî renkli tüylerle örtülmüştür. Haziranda açan çiçekler kısa salkımlar halinde sürgünlerin aşağı kısmında kümeler hâlinde yer alır. Çiçeklerin dış tarafı gümüşî beyaz, iç tarafı sarı renkte olup, çok hoş kokuludur.

İğdenin vatanı Akdeniz bölgesidir. Kuş iğdesi adı verilen Eleognus angustifolia, Anadolu’nun hemen hemen her tarafında yetişir. Bağ ve bahçe kenarlarında çit bitkisi olarak da kullanılır. 7-8 m boylanabilir ve baygın kokuludur. Bu türün meyvesi makbul olmayıp, kültüre alınmış olan çeşidine, E. angustifolia varyete orientalis denir.

Kullanıldığı yerler: Anadolu’da bağ ve bahçelerde tatlı meyvelerinden dolayı meyve ağacı olarak yetiştirilmektedir. Meyveleri zeytin meyvesi büyüklüğünde ve sarımsı-kahve renginde olup yenilebilir. İktisâdî önemi azdır.

İKİ ÇİM YAPRAKLI BİTKİLER (İki çenekli bitkiler) (Dicotyledonea) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-18T01:19:00.001-08:00

İKİ ÇİM YAPRAKLI BİTKİLER (İki çenekli bitkiler) (Dicotyledonea) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Dicotyledonea (f). Fr. Dicotylédones (f). İng. Dicotyledoneae. Embriyoları iki çenekli (çim yapraklı) olan çiçekli ve tohumlu bitkiler sınıfı. Ana kök uzun ömürlü ve yan köklere göre daha çok gelişme gösterir. Gövdenin enine kesitinde iletim doku demetleri bir dâire üzerinde dizilirler. Gövdelerinde sekonder kalınlaşma kambiyum adı verilen bölünür doku ile olmaktadır. Yaprakları çok değişik şekilli, genellikle saplı, ağımsı damarlıdır. Bileşik yapraklara da sık rastlanır. Çiçek organlarının sayısı çoğunlukla 5 veya 4’lü, çanak ve taç yaprakları genellikle halka dizilişlidir.

Bu sınıf bitkiler çiçek örtü yapraklarının gelişmesine göre üç alt grupta toplanır:

1. Apetalae: Çiçek örtü yaprakları ya yok veya çok az göze çarpan basit yapıda veya yaprakçık durumundadır.

2. Dialypetalae: Çiçek örtü yaprakları iyi gelişme göstermemiştir. Bunlar serbest olarak çanak ve taç yaprakları şeklinde ayrılmışlardır. Meselâ gülgiller, turpgiller gibi.

3. Sympetalae: Çiçek örtü yaprakları çanak ve taç yaprak şeklinde, farklılaşmış, fakat bunlar bâzan boru bâzan huni şeklinde çeşitli mesâfelerde birleşmişlerdir. Ballıbabagiller, bileşikgiller gibi.

İKLİM Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-18T01:15:00.001-08:00

İKLİM Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Klima (n), Fr. Climat (m), İng. Climate. Yeryüzünün bir kesiminde veya tamâmında, belli bir zamanda gelişen atmosfer olaylarının (hava şartlarının) istatistikî ortalaması. Alınan ortalama; günlük, aylık, mevsimlik, yıllık veya daha farklı devreleri kapsayabilmektedir. Halk dilinde iklim denilince bir yerin yıllık hava şartları ortalaması anlaşılmaktadır.

Günlük hava şartları ortalaması ele alınınca buna iklim değil, hava durumu denilmektedir. Hatta aylık hava şartları ortalamasına bile iklim denilmemesi uygun olmaktadır. İklim bir bölgenin hava şartlarını çok yüzeyden alır. Çünkü; bir bölgede o bölgenin iklim özelliklerine uygun olmayan, yâni yazılanlara ters düşen hava şartları aylarca hatta yıllarca hüküm sürebilir. Meselâ Türkiye’nin en soğuk, kışları çok uzun ve sert, yazları kısa ve serin olan ili Erzurum’da, kışın hiç kar yağmadığı, hava sıcaklığının 0°C’nin altına düşmediği seneler olmuştur.

Bu sebeple iklim, önce de belirtildiği gibi belli bir dönemdeki hava şartlarının ancak ortalamasıdır. Bölgede hava şartları uzun zaman aynı şekilde ortalamaya paralel seyredeceği gibi tam zıddı da olabilir. Bir yerin iklimi şu karakterdedir denilince, yapılan rasatların ortalaması şu karakterdedir demektir. Fakat genelde ölçülen iklime uygundur.

Bir yerin iklimine tesir eden faktörler şunlardır:

Isı: Isıdan kasıt, güneş ışınlarının sözkonusu bölgeye, dik mi yoksa başka bir açı altında mı tesir ettiğidir. Bunun yanında ayrıca bulutlar da ısıyı etkilerler.

Denizler: Bilindiği gibi deniz kıyısındaki bölgelerde sıcaklık değişmesi fazla olmaz. Bunun sebebi denizlerin karalara nazaran daha geç ısınıp daha geç soğumasıdır. Ayrıca sıcak ve soğuk su akıntıları da iklimi etkiler.

Rakım: Yüksek noktalarda havanın yoğunluğu çok azdır. Havanın yoğunluğunun az olması, güneş ışınlarının burada tutulamaması dolayısıyla sıcaklık düşmesine sebep olur.

Hava akımı: Sıcak ve soğuk havaların yer değiştirmesi de iklimi önemli ölçüde etkiler.

Nemlilik: Havada devamlı bulunan rutûbet yükseklere çıkınca soğur ve yağmur olarak yağar.

İklim bilimi (klimatoloji) alanındaki ilk modern araştırmayı yapan İslâm âlimleri olmuşlardır. El-İdrîsî ilk defa eserlerinde dünyayı yedi iklim bölgesine bölüp saniyesi de dâhil olmak üzere sınırlarını tesbit etmiştir. Bundan sonra Ebü’l-Fidâ bu araştırmaları geliştirerek en uzun ve en kısa günleri açıklamıştır.

Günümüzde bu hususlarda araştırma yapan Demertonne ve W.Kiper iklimleri şöyle sınıflandırmışlardır:

Ekvator iklimi: Çok sıcaktır, bol yağış alır, yıllık sıcaklık farkı yok denecek kadar azdır. Ekvator ve çevresini etkisi altına alır, alçak basınç altındadır.

Kurak iklim: Denizden uzak bölgelerde görülür, devamlı yüksek basınç altındadır. Çok az yağış görülür. Kurak iklim, step ve çöl iklimi olmak üzere ikiye ayrılır.

Yazları yağışlı tropikal iklim: Ekvator iklimi ile kurak iklim arasındaki iklimdir. Sıcaklık, bâzan ekvator iklimini de geçer, fakat sürekli değildir. Savan iklimi de denilmektedir.

Muson iklimi: Muson rüzgârlarının tesiriyle Güneydoğu Asya’da görülen bol yağışlı iklimdir. Yıllık sıcaklık farkı fazla değildir. Alcak basınç tesirindedir.

Kışları yağışlı alt tropikal iklim: Bir diğer adı da Akdeniz iklimidir. En beğenilen iklimdir. 30°-40° paralelleri arasında etkilidir. Yıllık sıcaklık farkı çok değildir. En çok kış aylarında yağış alır. Sıcaklık yaz aylarında daha fazladır.

Ilımlı iklimler: Bunlar ılımlı Okyanus ve ılımlı kara iklimleridir. Okyanus iklimi daha çok deniz kenarlarında etkilidir. Sıcaklık 10°-20° arasında değişir. Ilımlı kara iklimi ise iç bölgelerde görülür ve kışları çok soğuk yazları ise çok sıcak geçer.

Soğuk iklimler: Yılın en sıcak ayı ortalaması 0°C’nin altındadır. Yağmur az olup yazın ve baharda kar erimeleri olur. Bir diğer şekli de kutupaltı iklimine benzeyen daha sert ve kar erimesi az, buz iklimidir.

İLKBAHAR Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-18T01:08:00.001-08:00

İLKBAHAR Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Frühling. Fr. Printemps. İng. Spring. Senenin dört mevsiminden biri. İlkbaharda, güneşin ufuk üstünde kalma zamânı senelik ortalamadan başlayarak en büyük değerine erişir. Genel olarak hareketsiz olan bir kış devresinden sonra, bu devrede, bitkiler büyümeye başlar. Kuzey yarımkürede 21 Mart-22 Haziran arasında ve güney yarımkürede 23 Eylül-22 Aralık arasıdır.

İlkbahar, bütün ağaçların, canlıların uyandığı bir mevsimdir. Senenin dört mevsiminin en sevimlilerindendir. Kış mevsimindeki soğuklardan çıkan insanlar tarafından, sevgi ile karşılanır. İlkbahar, hayâtın bir silkinişi ve uyanışıdır.

İlkbaharda soğuk bir mevsimden, ılık bir hava içerisine girilmektedir. Bu esnâda geçişlere çok dikkat etmeli, kış giyeceklerini hemen çıkarıp atmamalı, yavaş yavaş vücut ısısını değiştirmeyecek şekilde elbiseler giyilmelidir. Hafif ve insanı sıkmayacak şekilde yün ve iplik karışımı elbiseler tercih edilmeli, mevsim hastalıklarına çok dikkat edilmelidir. Eskilerin ifâdesiyle “havaya göre değil, mevsime göre giyinmeli”dir.

KAVUN (Cucumis melo)

2011-12-15T12:17:00.003-08:00

KAVUN (Cucumis melo)

Alm. Zuckermelone (f), Fr. Melon (m), İng. Melon, muskmelon. Familyası: Kabakgiller (Cucurbitaceae) Türkiye’de yetiştiği yerler: Türkiye’nin hemen hemen her yerinde kültür olarak yetiştirilir.

İlkbaharda küçük sarı çiçekler açan, yıllık, sürünücü, otsu bir yaz meyvesi. Sülükleri dallanmıştır. Yaprakları kalp ve böbrek şeklinde, 3-5 loblu, büyük ve tüylüdür. Çiçekleri, bir eşeyli ve bir evcikli olup yaprakların koltuğundan çıkarlar. Meyveleri çeşitli şekil ve renklerde (genellikle sarı) dir. Çekirdekleri uzun, elipsoidik veya oval şekildedir.

Kavunun ana yurdu Orta Asya’dır. Dünyânın tropik ve ılıman bölgelerinde kültür olarak zirâatı yapılmaktadır. Dünyâca meşhur kantalup kavununun esas vatanı Van ve Diyarbakır bölgesidir. Ancak 16. yüzyılda İtalya’da görülmüş olan bu kavun çeşidi Roma yakınındaki Cantalupa’da yetiştirildiği için batıda “kantalup” kavunu olarak anılmaktadır. Avrupa’da en çok tutulan bir kavundur. Memleketimizde de bir hayli kavun çeşidinin zirâatı yapılmaktadır. Trakya ve İstanbul bölgesinde yetiştirilen “topatan” kavunu, ince ve sarı kabuklu olup dayanıksızdır. Bu bölgede yetiştirilen “çitli” denilen kavun kışa dayanıklıdır. Ege bölgesinde bilhassa Manisa ve havâlisinde “kırkağaç” kavunu zirâati oldukça yaygındır. Dayanıklı ve çok leziz olan bu kavunlar aynı zamanda ihraç da edilebilmektedir. Kırkaağaç kavunundan üretilen çeşitleri “hasanbey, altınbaş, dilimli ve hallaç” gibi mahallî isimler almaktadır.

Olgunlaşmadan koparılan kavuna “kelek” adı verilmektedir. Daha çok turşu yapımında faydalanılır.

Kullanıldığı yerler: Kavun meyve olarak çok yenildiği gibi tohumları (çekirdekleri) de tıbbî olarak kullanılmaktadır. Olgun kavunların çekirdekleri kurutulur. Çekirdekler halk tabâbetinde öksürüğe karşı (çekirdekleri suda, suyu yarıya ininceye kadar kaynatılıp içilmesiyle) kullanılır.

KAYABALIĞI (Gobius)

2011-12-15T12:17:00.001-08:00

KAYABALIĞI (Gobius)

Alm. Meergrundel (m), Fr. Gobie, İng. Goby. Familyası: Kayabalığıgiller (Gobiidae). Yaşadığı yerler: Genellikle denizlerin kıyı bölgelerinde, haliçlerde ve tatlı sularda. Özellikleri: İri başlı, basık vücutlu etçil balıklar. Sırt yüzgeçleri iki tânedir. Karın yüzgeçleri vantuz şeklindedir. Çoğunun boyları 12-30 cm arasında değişir. Ömrü: 5-6 yıl. Çeşitleri: Bizde 30 kadar türü vardır. Kömürcin kayası, saz kayası, tatlısu kayası meşhurlarıdır.

Kayabalığıgiller familyası türlerine verilen genel ad.

Kıyı bölgelerde yaşayan küçük dip balıklarıdır. Sürü hâlinde gezerler. Sırtlarında iki yüzgeç bulunur. Birincisi dikenlidir. Kuyrukları yuvarlak, karın yüzgeçlerinin yerinde vantuz şeklinde bir yapı mevcuttur. Renkleri genellikle koyu esmer ve sarımtraktır. Alt çenelerinde ipliksi iki bıyık bulunur. Çoğu denizde yaşarsa da tatlı sularda yaşayan türleri de vardır. Çoğunluğunun uzunluğu 12-30 cm arasındadır. En küçüğü Filipinlerdeki tatlı sularda yaşayan “Pandaka pygmaea” türüdür. Boyu 12 mm kadardır. Yumurtalarını çeşitli nesneler üzerine veya kabuklar altına bırakırlar.

Hint ve Pasifik okyanusunun sığ sâhillerinde yaşayan bir çeşidi, göğüs yüzgeçleri ile sürünerek çamurlu kıyılara çıkar, güneşlenir ve çamurda sıçramalar yapar. Tehlike karşısında hızla sıçrayarak suya dalarlar. “Çamurhoplar” adı verilen fırlak gözlü bu türler (Periophthalmus koelreuteri) 60 cm uzağa sıçrayabilirler. Hoplayarak havadaki böcekleri avlarlar. Yaşadıkları bataklık bölgelerde yere değen eğik ağaç dallarına bir akrobat ustalığı ile sürüne sürüne tırmanırlar. Saatlerce ağaçta kalabilirler. Şişkin solungaç boşluklarını zaman zaman nemlendirmek zorunda olduklarından, düzenli aralarla suya dönüş yaparlar. Bu sebeple sudan fazla uzaklaşmazlar. Başlarının üstündeki dışarı fırlayan patlak gözleri, yuvalarında fıldır fıldır döner ve hoş bir şekilde göz kırparlar.

Kayabalıklarının eti kolay hazmedildiğinden makbuldür. Çorbası yapılır. Kaya oyuklarında, süngerler arasında, çamurlarda barınan bir çok türü vardır. Türkiye sularında yaşayan 30 kadar çeşidi bilinmektedir.

KAYAK

2011-12-15T12:16:00.005-08:00

KAYAK

Alm. 1. Skier (pl.) 2. Skisport (m), Fr. Ski (m), İng. Ski. Kar ve su üzerinde kayarak yol almak için ayaklara takılan uzun ve yassı satıhlı, ön uçları hafîf yukarı ve arkaya kıvrık bir âlet. Memleketimizde bu âletle yapılan spor da aynı isimle anılmaktadır.

Karda batmadan yürümeyi temin eden âletlerin ilk olarak, zamanımızdan 8000 yıl önceleri Altay Dağlarında kullanılmaya başlandığı araştırıcılar tarafından iddiâ edilmektedir. Daha sonraları buradan bütün dünyâya, özellikle kuzey memleketlerine yayılan kayak, İskandinav ülkelerinde büyük rağbet görmüştür. Burada gelişen kayak, Norveç lisanındaki ismi olan “ski” kelimesiyle dünyâya yayılmış ve bu isimle benimsenmiştir. İskandinav ülkelerinde ihtiyaca göre günlük işlerde, ulaşım ve nakliyatta kullanılan kayak, askerî gâye ile ilk olarak yine Norveç’te kullanılmıştır.

Kayağın spor olarak tatbiki 20. yüzyılda başlamıştır. İlk olarak kayakla inişin 1891’de Alplerde yapılmasına rağmen, bu husustaki müsâbakaların tertibi 1922 senesinde gerçekleşmiştir. Kayak sporunun bir çeşidi olan slalom müsâbakası tertibi de ancak 1922 senesinde mümkün olmuştur. İlk kış olimpiyatlarının tertibi ise 1924 senesinde Chamonixi’de yapılmıştır.

Kayaklar, yapılış bakımından umumiyetle birbirine benzer. 2 m uzunluğunda 7-9 cm genişliğindeki ölçülere uygun olarak ortadan hafif kavisli bir şekilde îmâl edilirler. Bütün kayakların arka kısımları küttür. Kayaklar, kayın, dışbudak ve sadece Amerika’da yetişen hickory isimli bir ağacın kerestelerinden imâl edilir. Yalnız, hafif mâden alaşımlarından, sentetik reçinelerden ve son yıllarda çelik kenarlı, plâstik kaplamalı olarak yapılanları da vardır. Kayaklar, kayakçıların ayaklarına çelik taban ile kuvvetlendirilen kısmından mâden bir maşayla ve ayakkabıya raptedilmiş bir tabanla tutturulur. Kayakçıların ayaklarına giydikleri deri botlar, plastik tekniğinin gelişmesiyle yerini sert, su geçirmez plastik botlara bırakmıştır. Atlama müsâbakalarının haricinde kullanılan, hafif ağaçlardan veya alüminyumdan yapılan sopalar da kayağın yardımcı âletleridir. Bu sopalar, kayakta, tırmanmaya, hız kazanmaya ve dengeyi korumaya yarar. Bu sopalar, çoğu defa göğüs hizasında olacak şekilde yapılır. Üst kısmında, sopanın kavranmasına yardım eden sırımlar vardır. Alt uçlarında ise, kayakçıların kara saplanmalarını önlemek için dâire biçiminde yıldız vardır.

Kayak sporu; atletizm ve dağcılık kayağı olmak üzere iki kola ayrılır. Kış olimpiyatlarında yapılan müsâbakalar atletizm kayağı olup, bu da kendi arasında Alp disiplini ve Kuzey (İskandinav) disiplini olarak ikiye ayrılır. Alp disiplininin serbest iniş, slalom, büyük slalom çeşitleri; Kuzey disiplininin ise mesâfe, uzun mesâfe, atlama ve estafet (veya röle) çeşitleri vardır. Ayrıca her iki disiplinde de bu çeşitlerin karışımından meydana gelen müsâbaka çeşitleri mevcuttur.

Alp disiplininde kayak ile yürüyüş ve kaymadaki hareket teknikleri ağırlık kazanır. Bu daha önemli bir çeşidi olan slalom, bayanlar ve erkeklerde tesbit edilmiş olan bir mesâfede belirli aralıklarla dikilmiş olan sopaların arasından geçerek pist sonunda bulunan kaleden en kısa zamanda geçilmesini gâye edinen bir müsâbakadır. Parkur uzunlukları büyükler için 10, 15, 30 ve 50 km olup, yükseklik farkı, 15 km ve daha uzun parkurlar için 250 m olur. Kuzey disiplininde, uzun mesâfe müsabakaları 30-50 kilometrelik pistlerde yapılır. Bu müsâbakalara yalnız erkekler iştirâk edebilir. Mesafe müsâbakalarına ise hem erkekler hem de bayanlar ayrı katagorilerde katılabilirler. Bu müsâbakalarda pist uzunlukları, erkeklerde 15-18 km bayanlarda ise 5-10 kilometredir. Estafet (röle) müsabakaları, erkeklerde 4, bayanlarda 3 kişilik ekipler hâlinde yapılır.

Atlama müsâbakalarında diğer dallardan farklı olarak kayak sopaları kullanılmaz. Kayakların ayakkabılara bağlanması özel bir şekilde olur. Yüksek ve özel bir yere yapılan pistten hız alan kayakçı, mümkün olduğu kadar uzak mesâfeye düşmek için çalışır. Sâdece erkekler tarafından yapılan bu müsâbakada değerlendirme, düşülen mesâfe, havada ve düşme anındaki tekniklere göre yapılır. Atlama müsâbakaları, kayak sporunun en tehlikeli çeşididir.

Müsâbakalarda kayakların altına sürülen ve vaks denilen cilâ kayağın sürtünmesini azaltarak hızın artmasını sağlar, dönüş ve diğer hareketlerin yapılmasını kolaylaştırır.

Kayak sporunun değişik bir şekli olan patinaj ise patenle yapılır. Paten, ayakkabıya takılarak, buz üzerinde kaymaya yarayan, altında uzunlamasına ince bir demir takılı tahta veya demirden bir tabandır. Patinaj, sürat ve artistik patinaj olarak ikiye ayrılır. Sürat patinajında yarışmalar, 500, 1500 ve 10.000 m üzerinden saate karşı yapılır. Artistik patinaj ise 30x60 m ölçülerindeki bir buz sâha üzerinde müzik eşliğinde tekli veya çift kişilik gösteriler şeklinde yapılır. Müsâbakaların değerlendirilmesi, artistik etki ve teknik açıdan puanlama ile yapılır.

Kayak sporu, dünyâda Fédération Internationale de Ski (FIS) himâyesinde Türkiye’de de Kayak Federasyonu tarafından kayak sporu çalışmaları organize edilmektedir. 1950’den beri FIS tarafından her dört senede bir Kış Olimpiyatları tertib edilmektedir. Yurdumuzda da çeşitli yerlerde (Uludağ, Sarıkamış, Palandöken, Erciyes vb.) kayak merkezleri bulunmakta olup, kış mevsiminde buralarda muhtelif müsâbakalar yapılmaktadır.

KAYALIK DAĞLARI

2011-12-15T12:16:00.003-08:00

KAYALIK DAĞLARI

Alm. Rochy Mountains, Fr. Montagnes (f.p.l.) Rocheuses, İng. Rocky Mountains . Kuzey Amerika’da bulunan, dünyânın en büyük dağ silsilelerinden birisi. Alaska’nın batı kıyısındaki Point Pohe’dan New Mexico eyâletindeki Santa Fe şehrine kadar kuş uçuşu 5150 km uzunluğunda ve 160 ilâ 645 km genişliğinde olan Kayalık Dağları, Atlas Okyanusunu ve Kuzey Buz Denizini Pasifik Okyanusundan ayıran ve Kuzey Amerika kıtasını şekillendiren başlıca unsurdur. Tahminlere göre bu dağlar uzun zaman deniz altındayken kıtanın teşekkülü sırasında bugünkü şeklini almıştır.

Kayalık Dağları, kuzeyden güneye dört büyük bölümde incelenebilir. Bunlar arktik kayalıkları, kuzey kayalıkları, orta kısım kayalıkları ve güney kayalıklarıdır. Bu dağ silsilesinin en yüksek tepesi, Colorado eyâletindeki Elbert Zirvesi olup, 4372 m yüksekliğindedir. Blanca (4367 m), Uncompahre (4364 m), Grand Teton (4193 m), Granite (3904 m), Chamberlain (2751 m) tepeleri diğer bâzı yüksek noktalarıdır. En önemli geçitleri, Kuzey Pasifik demiryolu hattının 1175 metrelik bir tünelle geçtiği Mullan’s Geçidi ile güneydeki Evan’s Geçididir.

Kayalık Dağları, Kuzey Amerika’nın mâden yatağıdır. Demir, tuz, kömür, kurşun, petrol ve tabiî gazın yanında inşaat taşları, ateş toprağı, jips ve çimento hammaddeleri bol miktarda bulunur. Fakat altın, gümüş ve bakır yataklarının yanında bunların hepsi sönük kalmaktadır. 6 ilâ 18 metre ve yer yer 30 m derinlikte bulunan altın damarları 19. asrın son kısmında geniş ölçüde işletildi.

Kar hattının hemen altından başlayan bitki örtüsü, köknara benzeyen bir cins çam, lâdin, pelesenk ağacı ve uzun boylu çam ağaçlarından müteşekkildir. Daha aşağılarda huş ağacı, kayın, kiraz ve diğer bâzı ağaç çeşitleri, yeşillikler arasında yayılmıştır.

Kayalık dağlarında bulunan başlıca av hayvanı çeşitleri yaban sığırı, geyik, ren geyiği ve bu dağlara mahsus olan kayalık dağı keçisidir. Boz, siyah ve kahverengi ayı, vaşak, çakal, sansar, misk sıçanı, zerdevâ, oklu kirpi, kırmızı sincap, ıslıklı tavşan, bol bulunan diğer bâzı hayvan cinsleridir.

KAYALAR

2011-12-15T12:16:00.001-08:00

KAYALAR

Alm. Felsen (m.pl.), Fr. Roches (t.pl.), İng. Rocks. Birbirine yapışma şekli ne olursa olsun muhtelif yer maddelerinin veya minerallerin karışımına verilen ad. Birbirine yapışmamış kum, jeolojik olarak dağınık kaya; birbirine yapışmış kum ise birleşik kayadır.

Jeologlar, litosferin (karalar) içinde yer alan kayaları üç sınıfa ayırmışlardır. Saf, tortu ve metamorfik (başkalaşmış) kayalar.

Saf kayalar mağma olarak da bilinen tam veya yarı erimiş kayaların kristal olmuş şeklidir. Tortu kayaları atmosfer ve hidrosferin (sular) litosferde yapmış olduğu aşındırmaların neticesi yapışık veya yarı yapışık olarak şekillenir. Metamorfik kayaların meydana gelişi daha değişiktir. Yer kabuğunun derinliklerinde yüksek hareket ve basınç altında orijinalleşmiş metamorfik kayaların kimyâsal kristal yapılarında da değişiklik meydana gelmiştir.

Kayalar, minerallerden, kimyâsal bileşiklerden meydana gelir. En sık rastlanan bileşikler sıraile silikatlar, oksitler, karbonatlar ve sülfürlerdir. Silikatlar üç cinstir; Feldispatlar CaAl2Si2O8, NaAlSi3O8; piroksenler Ca (SiO3)2, Mg(SiO3)2, Fe(SiO3)2; olivinler Mg2SiO4, Fe2SiO4. Diğer silikatlar ise Mikalar ve balçıksı minerallerden kaolindir. Mikalar arasında en çok biotit ve muskovit fazlaca bulunur. Oksitler arasında en çok rastlanan kuartz (SiO2), manetit (Fe3O4), hematit (Fe2O3), kromit (FeCr2O4) gibi oksitlerdir. Kalsiyumlar atmosfer ve hidrosferin yer kabuğunda sonradan meydana getirdiği bileşiklerdir. Calsit (CaCo3), dolomit (CaMg (Co3)2) kalsiyumlara misâldir. Sülfürlerden en çok bulunanlar pirit (FeS2), kalkopirit (CuFeS2), kalkosit (Cu2S)’tir.

Yer kabuğunda milyonlarca sene süren değişikliklerle kayaların meydana gelişi diyagram olarak gösterilmiştir. Kayaların meydana gelişi ile ilgili süreler sâbit değildir.

Bâzı kayalar tam şeklini alamamış, değişme süresi devam etmektedir. Değişme şartları; erime, kristalleşme, hava ve suyun etkileri, kimyâsal çökelmeler, organik artıklar, birleşme, ısı ve basınçtır.

KAYIK

2011-12-15T12:14:00.001-08:00

KAYIK

Alm. Kaik, Ruderboot, Segelboot (m), Fr. Barque (f) caique, canotmléger et long, İng. Boat, rowboat, caique. Değişik boy ve biçimlerde, kürek, yelken ve motorla hareket eden güvertesiz küçük tekne. Deniz, göl ve nehirde gezmek ve belirli miktarda yük taşımak için kullanılır. Genellikle ağaçtan yapılan kayıkların yapımında son zamanlarda plastik maddeler de kullanılmaktadır.

Kürek çekmenin yoruculuğu ve süratinin az olmasından dolayı motorlar, kayığa konmadan önce, yelkenlerden istifâde edilmişti. Bâzı yerlerde hâlâ yelkenli kayıklar kullanılmaktadır. Kayığın gövdesine veya içine takılan motorlar kullanış kolaylığı, sürat kazandırması, taşıma kapasitesinin artması gibi sebeplerden tercih edilmektedir.

Çok eski zamanlardan beri kullanılmakta olan kayıklar bilhassa dar boğazlarda, küçük denizlerde, kıyılarda, balıkçılık, gezinti, yük taşımada kullanılmaktadır. İstanbul’da Boğaziçi’nde ve Haliç’te, semtler arasında değişik tipleri kullanılan kayıkların, yolcu taşıyanlarına “piyâde”, yük ve 20-30 kişi taşıyanlarına ise “pazar kayığı” adı verilirdi. Bunlar Boğaz’ın muhtelif yerlerinde kurulan pazarlara veya iş yerlerine mal taşırlardı.

Osmanlı devlet erkânını taşıyan ve saraya âit olan değişik tipte kayıklar günümüze kadar gelmiş olup müzeleri süslemektedir. Yapımına ve dış görünüşüne çok ehemmiyet verilen pâdişâhın oturduğu kayıklara “hünkâr kayığı”, paşaların bindiklerine ise “saltanat kayığı” adı verilirdi. Bunlar ince uzun çok mütenâsip yapılırdı. Hepsi bir sanat eseri şeklinde olan bu kayıklar muhteşem bir devletin sanat zevkıni aksettirmesi bakımından çok önemli sayılmakatdır. Yabancılar, hünkâr kayıklarının Boğaz’daki mâvi suların içindeki ihtişâmına hayran olduklarını hatıralarında devamlı dile getirmektedirler.

KAYIN (Fagus)

2011-12-15T12:13:00.007-08:00

KAYIN (Fagus)

Alm. Buche (f), Fr. Hêtre (m), İng. Beech. Familyası: Kayıngiller (Fagaceae) Türkiye’de yetiştiği yerler: Marmara, Ege, Karadeniz bölgesi.

Kışın yaprağını döken çiçekleri bir cinsli orman ağaçları. Yapraklarının kenarları girintili, ince tüylü ve uçları sivridir. Çiçek durumları kedicik şeklindedir. Meyvelerinin dip kısımlarında kupula adı verilen kadeh şeklinde bir çanak bulunur.

Gölgede yetişen ağaçlardandır. Kökleri orta derinliğe kadar iner. Azamî 700-800 sene yaşayabilir. Şah ve filizden büyüyebilir. Kayın ağacının gövdesi ince, çatlaksız ve kırçıl renkli bir kabukla sarılmış silindir biçimindedir.

Kayın ağacının 10 kadar türü vardır. Memleketimizde Doğu kayını(Fagus orientalis) yayılmıştır.

Kullanıldığı yerler: Kayın ağacının kerestesi ısıya ve rutubete karşı hassastır. Fırınlanarak mobilya imalinde bilhassa kontraplak yapımında kullanılır. Genç kayın ağaçlarından maden direği yapımında faydalanılır.

Avrupa kayını (Fagus silvatica)nın tohumlarından elde edilen yağ, yemek yağı olarak margarin endüstrisinde kullanılır. Kayın katranının distilasyonundan antiseptik olarak kullanılan kreozot elde edilir. Bu da dıştan romatizma ve deri hastalıklarına karşı kullanılır.

KAYISI (Prunus armeniaca)

2011-12-15T12:13:00.005-08:00

KAYISI (Prunus armeniaca)

Alm. Aprikosenbaum (m), Fr. Abricotier (m), İng. Apricot tree. Familyası: Gülgiller (Rosaceae) Türkiye’de yetiştiği yerler: Malatya, Erzincan, Bursa, Amasya, Çorum, Niğde, Kayseri.

Menşei Çin olarak bilinen, 2-10 m yüksekliğinde, dikensi ve tüysüz bir ağaç. Yapraklar uzunca ve mızraksı, kenarları dişli, ucu sivri veya küttür. Çiçekler beyaz veya pembe renkli olup, yapraklardan daha önce meydana gelirler. Meyvelerin üzeri tüylü olup, sarımsı-turuncu renkte eriksidir. Zerdali olarak da bilinir.

Kayısı Bahçesi Kurulmasında

Dikkat Edilecek Hususlar

a) Yön ve yöre: Kayısı kaynak îtibâriyle dağlık bölgelerden geldiğinden veya ayrıca kazık kök yapısına sâhib olduklarından yamaçlarda meyil derecesi % 3 ile % 20 olan yerlerde rahatlıkla yetişebilmektedir. Ayrıca bol ışık ve güneş istediğinden güney yamaçlar tercih edilmeli, hâkim rüzgar istikametleri dikkate alınmalıdır.

b) Toprak derinliği ve toprak vasfı: Kayısı soğuk ve derin ağır topraklarda daha iyi netice vermekte, kökler boğulmak suretiyle zamk çıkarmaktadır. Bu sebeple kumlu, tınlı, iyi hava alabilen humus ve kireççe zengin (marınlı topraklar) kayısı bahçesi için ideal topraklardır.

c) Taban altı suyu: Kayısı ağacının en çok etkilendiği husus taban altı suyunun toprak yüzeyine yakın oluşudur. Bu bakımdan taban altı suyu yüksek olan yerlerde asla kayısı bahçesi kurulmamalıdır.

Kayısı bahçesi tesis edilecek yerin yol durumu, pazara yakınlığı ve uzaklığı, ayrıca iç ve dış pazara istek çeşitleri de dikkate alınmalıdır.

Dikime Hazırlık

A. Dikim sahalarının hazırlanması: Daha iyi bir kayısı bahçesi tesisi için, dikim sahalarının ilkbaharda krizma edilmek suretiyle toprak sonbahara kadar dinlenmeye terk edilmelidir.

B. Dikim şekli ve mesâfeleri:

1. Kare şekli dikim (sıra arası sıra üzeri birbirine eşit),

2. Dikdörtgen şekli dikim (sıra arası sıra üstünden daha geniş),

3. Üçgen şeklinde dikim (birim sahaya çok fidan dikmek için, ayrıca meyilli yerler için),

4. Satranç şeklinde dikim.

Dikim mesâfeleri: Toprağa, çeşide ve dikim şekillerine göre değişebilmektedir. Dikdörtgen dikimde sıra arası 10,12 m, sıra üzeri ise 8-10 m olmalıdır. Mümbit topraklarda ise bu mesafeler daha dar, fakir ve kurak topraklarda ise daha geniş tutulabilmektedir. Sofralık çeşitlerde ise dikdörtgen dikimde 8x10 m olmalıdır. Mümbit topraklarda ise bu mesâfeler daha dar, fakir ve kurak topraklarda ise daha geniş tutulabilmektedir. Sofralık çeşitlerde ise dikdörtgen dikimde 8x10 m2, 8x8 m2 olabilmektedir.

C. Fidan çukurunun açılması: Çukurun büyüklüğü muhtelif fidan türüne, toprağına göre değişmektedir. Kayısı için 60 cm uzunluğunda ve 60 cm derinliğinde bir çukurun açılması gerekir. Dikkat edilecek husus çukur açılırken ilk 30 cm’lik üst toprağı bir tarafa, sonra gelen 30 cm’lik alt toprağın ayrı olarak bir tarafa konulmasıdır.

D. Çukurun gübrelenmesi: Fidan dikimi için en ideal gübre yanmış hayvan gübresidir. Dikimden önce iki kürek toprak, bir kürek yanmış hayvan gübresi karıştırılarak harç yapılır. Bu gübre kullanıldığı takdirde ilk iki yıl kimyevî gübre verilmemesi, fidan gelişmesi yönünden daha iyi olmaktadır.

E. Hereklerin dikilmesi: Rüzgârlı mıntıkalarda yeni dikilen fidanların kuvvetli kök teşekkülü ile sağlam bir gövde temin edilinceye kadar fidanın sallanmaması için dikimle beraber herek kullanılır.

F. Dekara dikilecek fidan sayısı: Dikimin şekillerine ve mesâfeye göre 10-15 arasında değişmektedir. Genel olarak dekara dikilecek fidan sayısında şu formül kullanılır:

1000

F = ¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾¾

Sıra arası x Sıra üzeri

Fidanın Dikilmesi

Fidan dikiminde şu hususlara dikkat edilmelidir:

1. Çukur açılırken ilk 30 cm’lik toprağı ayrı bir yere, son 30 cm’lik kısımı ayrı bir yere koymak.

2. Hereği fidandan evvel dikmek.

3. Dikim anında toprağı ayakla bastırarak fidanın toprakla temâsını sağlamak.

4. Aşı yerinin muhakkak toprak üzerinde kalmasını temin etmek, fidanı derin dikmemek.

5. Fidana can suyu vermek.

6. Fidanı hereğe oynak bir şekilde bağlamak.

Yetişmiş kayısı Bahçesinin Bakımı

Meyvecilikte devamlı ve kaliteli mahsul alınabilmesi için bahçelerin bakımının en iyi şekilde yapılması gerekir.

A. Toprak işleme: Kayısı bahçelerinde toprak işleme birincisi ilkbaharda sürülmek suretiyle otlar toprağa gömülür. İkincisinde sonbaharda yaprak dökümünden sonra yaprakların sürülerek toprağa gömülmesi faydalı olmaktadır.

B. Budama: Kayısıları budama ilkbaharda ve sonbaharda ilâçlama öncesi kuru dalların ayıklanması en uygun budama şekli olmaktadır.

C. Gübreleme: Kayısı bahçesi için her üç yılda bir, bir dönüme 3 ton hesabı ile çiftlik gübresi verilmesi en uygun şeklidir. Ayrıca ticârî gübrelerden de her yıl ağaç başına her yaşı için 100 gr hesabı ile gübre verilmesi faydalı olur.

D. Sulama: Kayısı ağacı suyu sevmemekle beraber kurak ve sıcak geçen mevsimlerde sulamaya ihtiyaç göstermektedir. 3-5 defa kayısıya su verilmesi âdet hâline gelmiştir. Bu sulamaların zamanı ise: 1. sulama çağala devresi, 2. sulama hasattan 15 gün önce, 3. sulama hasattan sonra, 4. sulama ağustos ayında, 5. sulama eylül ayında yapılmaktadır.

E. Mücâdele:

1. Sonbaharda yaprakların dökümünü müteakip % 2’lik bordo bulamacı göztaşı kireç (yapılması önemlidir) veya hazır bakırlı ilâçlardan % 0,8’lik dozu ile ağaçlar iyice ilâçlanmalıdır.

2. İkinci ilâçlama ilkbaharda gözler kabardığında (pembe tomurcuk devresi) % 1’lik bordo bulamacı veya hazır bakırlı ilâçlardan birini % 4’lük (100 litreye 400 gram) dozu ile bu dönemde tomurcuk tırtılı(tortor için) Lebaycide (100 litreye 150 gram) veya % 0,2’lik Gusathion Wp. 25’lik ilâçlardan biri karıştırılır. (100 litreye 200 gr) Ağaçlar ilâçlanır.

3. Üçüncü ilâçlama ağaçlar tam çiçekteyken yapılır. 100 litre suya banlate 60 gr veya derosel 75 gr ilâçlardan birisi atılır.

4. Dördüncü ilâçlama ise meyve zeytin çekirdeği kadar olunca yapılır. Bunlar için kış ilâçlaması daha etkili olmaktadır. Gözler kabarmadan şubat başında kış ilâcı Winter-Vas sarı renkli 100 litre suya 6-7 kg hesabı ile atılmaktadır. Kış ilâçlaması 2 veya 3 yılda bir yapılmalıdır.

Kayısı yaprağı bakımından eriğe, meyvesi bakımından şeftaliye benzediğinden şeftali ve erik ağaçlarına aşılanabilir.

Başlıca kayısı çeşitleri şunlardır: Şekerpare, Turfanda, İmrahor, Şam, Kurukabuk, Çöloğlu vs.

Kullanıldığı Yerler

Meyveleri, çekirdekleri ve yaprakları kullanılır. Çekirdeklerinden yağ elde edilir. Etli meyvesi şeker, organik asitler ve C vitamini ihtivâ etmesi bakımından önemlidir.

Kayısı eskiden beri Anadolu’da yetiştirilmektedir. Meyvelerinin kolaylıkla kuruması, muhafazasının ve paketlenmesinin kolay olması dolayısıyla beslenmede önemli rol oynar. Çekirdek içinden elde edilen yağ badem yağı yerine, yaprakları derelerde balıkları sersemleterek tutmak için kullanılır. Burada yapraklarda bulunan amygdalin maddesinin rolü önemlidir.

KAYIŞKIRAN (Ononis spinosa)

2011-12-15T12:13:00.003-08:00

KAYIŞKIRAN (Ononis spinosa)

Alm. Hauhechel (f), Fr. Bugrane, arrète-boeuf (m), İng. Tallrest, restharrou. Familyası: Baklagiller (Leguminosae), Türkiye’de yetiştiği yerler: Anadolu.

Haziran, ağustos ayları arasında pembemsi renkli çiçekler açan, 30-60 cm boyunda çok yıllık dikenli bitki. Yol kenarlarında boş tarlalarda rastlanır. Gövdeleri odunlu, yatık, yer yer kırmızımsı renkli ve tüylüdür. Meyveleri sarımtrak, esmer renkli ve fasulyeye benzer.

Kullanıldığı yerler: Bitkinin ilkbahar ve sonbaharda çıkarılıp kurutulan kökleri kullanılır. Köklerde uçucu ve sâbit yağ, tanen şekerleri, zamk, ononin ve spinosin vardır. İdrar söktürücü ve terletici tesirinden dolayı çayı kullanılır. Halk arasında deri hastalıklarına ve romatizmaya karşı da faydalanılmaktadır.

KAYNANADİLİ (Opuntia ficus-indica)

2011-12-15T12:13:00.001-08:00

KAYNANADİLİ (Opuntia ficus-indica)

Alm. Feigen-Opuntie (f), Fr. Figuier d’Inde cactus (m), İng. Cactus, Indian fig. Familyası: Kaktüsgiller (Cactacea), Türkiye’de yetiştiği yerler: Güney Anadolu ve Ege’de kurak ve sıcak bölgelerde yetişen etli gövdeli, dikenli, otsu veya odunsu bitkiler. Genel yayılma alanı Amerika’nın çöl veya yarı çöl bölgeleridir. Memleketimizde de tabiî olarak yabanîleşmiş olmakla beraber bahçelerde de yetiştirilir. Kullanıldığı yerler: Meyveleri dikenlidir. Dikenli kısmından ayrıldıktan sonra iç kısmı yenir. Tadı tatlıdır. Frenk inciri veya Kilis inciri olarak da bilinir.

ELMA ASİDİ (Malik Asit) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-15T12:10:00.003-08:00

ELMA ASİDİ (Malik Asit) Nedir? Hakkında Bilgi

Bir monoksi süksünik asit. Açık formülü:

H
              ½
        HO¾C¾COOH
              ½
          H¾C¾COOH
              ½
               H

şeklinde olup, tabiî olarak elma, üzüm, kiraz ve üvezde (uvazda) bulunur. Bu asidin tuzları da birçok bitkilerde vardır. Meselâ, tütün yapraklarında kalsiyum, ravent’te potasyum tuzu hâlindedir. Elma asidinin polarize ışığı sağa ve sola çeviren şekilleri vardır. Elma asidi ince iğneler şeklinde kristalleşir. Suda ve alkolde çözünür. Hidrojen iyodürle, süksinik asite indirgenir. Isıtıldığında su kaybederek fumarik veya maleik asite dönüşür. Walden çevrilmesi olarak bilinen kimyâsal olay ilk olarak P.Walden tarafından elma asidinde keşfedilmiştir.

Elma asidi, sentetik yoldan fumarik asite su katmakla, mono brom süksinik asiti gümüş hidroksitle indirgemekle, asparagin asidini nitröz asitle etkileştirmekle elde edilebilir.

ELMA (Malus Communis) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-15T12:10:00.001-08:00

ELMA (Malus Communis) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Apfel (m), Fr. Pomme (f), İng. Apple. Familyası: Gülgiller (Rosaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Bütün Anadolu’da.

Çok eskiden beri yetiştirilen mutedil iklim meyvesi. Kültür elma ağacı, orta irilikte veya iri olur. Taç yüksekliği 8-10 m, genişliği 8-12 m’yi bulur. Dallar yanlara açılır. Ağaç yayvan bir hal alır. Kökler taçta olduğu gibi, genel olarak derinliğine olmaktan ziyade genişliğine yayılır. Kazık kök bulunmaz. Dallar odun ve meyve dalları olmak üzere başlıca iki gruba ayrılır. Odun dallarında boğum araları uzun, meyve dallarında ise genel olarak odun dallarına göre kısadır. Meyve dalcıkları ucunda çiçek tomurcukları teşekkül eder. Yapraklar kalın dokulu, üst yüzeyleri yeşil veya koyu yeşil, alt yüzleri çeşidine göre az veya çok tüylü, kenarları dişli, sapı uzun, orta veya kısadır. Çiçekler 2-13 çiçekli bir hüzmedir. Çiçek sayısı çeşide göre değişir. Çiçeklenme havanın gidişine göre 4-15 gün sürer.

Elma çeşitleri umûmiyetle kendine kısırdır. Kendine kısırlık, bir çeşidin kendi çiçek tozu ile döllenmemesi demektir. Bu kısırlık çeşitlere göre, tam veya kısmîdir. Kendi kendine döllenmeyle meyve verenlerde de yabancı döllenmeyle daha iyi ürün alınabilmektedir. Bu sebeple elma bahçelerini kurarken, döllenmeyi temin edecek iyi bir çeşit karışımının yapılmasına dikkat edilmelidir.

Bütün dünyâda yetiştirilen elma çeşitlerinin sayısı 6500’dür. Bunun 460’ı Türkiye’de yetişmektedir. Elma çeşitleri arasında dünyâ pazarlarında rağbet gören ve memleket şartlarına iyi uydukları için standartlarımızın arasına alınan yerli ve yabancı orijinli elma çeşitleri arasında, Amasya elması, Starking elması, Golden elması, Graverstein elması, Tonathan elması, Rombuti elması sayılabilir.

Elmanın vatanı Ön Asya’dır. Mutedil özellikle soğuk mutedil ikliminin bir ağacıdır. Bu sebeple dünyâ üzerinde en yukarı kuzey enlemde İsveç’te dahi ekonomik bir şekilde yetişmektedir. Buna karşılık elma 35 enlem derecesinin altında, alçak yerlerde yetişmeyip, ancak yüksek yerlerde yetişir. Memleketimizde, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu’nun sıcak ve kurak yerlerinde 800 m’den daha yukarılarda yetişebilmektedir. Elma ağacı kış soğuğuna iyi dayanır. Kış dinlenme peryodunda 35,40°C’ye, yaşlı sürgünler -20°C’ye dayanır. -2, -3°C’de çiçekler ve 1 cm çapındaki meyveler zarar görür ve dökülür. Olgun meyveler -2, -3,5°C’de donar.

Elma ağacı için en iyi topraklar, içerisinde normal derecede kireci ve yeteri kadar humusu bulunan tınlı, tınlı-kumlu veya kumlu-tınlı geçirgen topraklardır. Kökler derine gitmediğinden fazla nemli ve ağır killi topraklarda armut kadar zarar görmez. Taban suyunun 1 m’den yukarda olması istenir. Elma için en elverişli toprak reaksiyonu pH 6-8 arasıdır.

Elma bahçelerini, fidanlıklarda yetiştirilmiş aşılı fidanlarla kurmak en iyisidir. Kültür çeşitleri, çeşitli anaçlar üzerine aşılanmak suretiyle üretilir. Elma fidanı yetiştirmede en çok kullanılan aşı durgun göz aşısıdır. Bu aşı memleketimizde Temmuz 15’den Ağustos sonlarına kadar yapılmaktadır.

Elma, yetiştirmekte olduğumuz meyve türleri arasında iyi gelir sağlayanlardan biridir. Üretimi oldukça iyi düzenlenmiş bulunan yerlerde dönümden ortalama 300-600 kg meyve elde edilebilmekte, bakım şartlarının iyi olduğu durumlarda bu miktar 1000 kg’a kadar yükselmektedir. Bu miktar bazı ülkelerde üç tonun üzerindedir. Elma tüketimimiz kişi başına 20 kg civarında olup, dünyâda en fazla elma tüketen ülkeler arasında yer almaktayız.

Kullanıldığı yerler: Elma vitamince zengin meyvelerdendir. Vitaminlerden A ve C vitaminleri oldukça fazla miktarlarda bulunur. B vitamini pek azdır.

Elma yiyenlerde aklî bozuklukların ve teneffüs yolları rahatsızlıklarının azaldığı ve diş çürümesi nisbetinin % 30’dan daha az olduğu tıbbî kaynaklarda belirtilmektedir. Elmanın % 83,85’i su, 0,40 protein, 8,35 invert şekeri, 1,60 sakkaroz, 0,07 tanen, 1,32 ham lif 0,41 kül, ayrıca çok az miktarda mangan, bakır, flor, magnezyum, kalsiyum, potasyum vs. maddeleri ve 100 gramında 59 kalori mevcuttur.

EKVADOR Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-15T12:08:00.003-08:00

EKVADOR Nedir? Hakkında Bilgi

DEVLETİN ADI Ekvador Cumhuriyeti

BAŞŞEHRİ Quito

NÜFÛSU 11.490.000

YÜZÖLÇÜMÜ 270.667 km2

RESMÎ DİLİ İspanyolca

DÎNİ Hıristiyan (Katolik, Protestan)

PARABİRİMİ Sucre

Güney Amerika’nın kuzeybatı kıyısında yer alan bir devlet. Kuzeyinde Kolombiya, doğu ve güneyinde Peru, batısında ise Büyük Okyanus yer alır. Büyük Okyanus kıyılarına yaklaşık 1000 km mesâfedeki Galapagos adalar topluluğu da Ekvador’a âittir. Ülke topraklarının genişliği kuzey-güney doğrultusunda 720 km, doğu-batı doğrultusunda ise 640 kilometredir.

Târihi

On beşinci asrın ilk yarısında, dağlık bölgelerdeki beş yerli kültürü ile, kıyıdaki iki yerli kültürü birleşerek Quito Krâliyeti kuruldu. Burası daha sonra İnkalar tarafından işgâl edildi. Quito mühim bir İnka şehri hâline geldi. 1531 senesinde İspanyol Francisco Pizarro bugünkü Ekvador kıyılarına ayak bastı. Burayı fetheden İspanyollar, sömürgeleri olarak Lima genel vâliliğine bağladılar. Lâtin Amerika bağımsızlık savaşlarında Simon Bolivar ve Jose Antonia de Sucre liderliğinde Ekvador’un bağımsızlığı için mücâdele eden halk, 1822’de İspanyol sömürgesi olmaktan kurtuldu. 1830 senesine kadar kendisi gibi yeni bağımsızlığına kavuşan Venezuella ve Kolombiya ile berâber Büyük Kolombiya Devletini meydana getirdiler. 13 Mayıs 1830’da Ekvador kendi bağımsızlığını îlân etti. 1832’de Galapogos Adaları tamâmen Ekvador’a geçti. Çeşitli karışıklıklar ve sınır anlaşmazlıklarından doğan savaşlar ülkeye istikrâr kazandırmadı. 1941-1942 yıllarında meydana gelen bir sınır anlaşmazlığı savaş netîcesinde, topraklarının yaklaşık yarısını kaybetti. Ekvador’un temel gâyesi o zaman kaybettiği toprakları elde etmekti. 1963’te yapılan ihtilalle bir cunta kuruldu. 1966’da yeni bir askerî darbe oldu. 1968’de başkan seçilen J.M. Valisco anayasayı kaldırarak ülkeyi diktatörlükle idâre etmeye başladı. 1972’de o da devrildi. Ülke sivil idâreye ancak 1978 yılında kavuşabildi. Halen sivil hükûmet başta bulunmaktadır.

Fizikî Yapı

And Dağları, kuzey-güney istikametinde ülkeden geçer. Sıradağların batısı alçak kıyı bölgesidir. Costa adı verilen kıyı bölgesi, yer yer alçak ve bataklık veya tepe ve kuşak teşkil eden dağlık bölgelerden meydana gelir.

And Dağlarının Ekvador’dan kalan kısmının teşkil ettiği dağlık bölgeye Sierra bölgesi denir. Doğu ve batı dağları arasında yüksek platolar bulunur. Bâzı coğrafyacılar bu dağları iki parelel zincire benzetirler. Ekvador Andlarının bâzı zirveleri kıtadaki en yüksek tepeler arasındadır. Eskiden bu bölge volkanikti. Bu volkanik dağlar arasında Chimboraze (6850 m), Tungurahua (5500 m), Cotopaxi (6440 m, dünyâdaki en yüksek faal volkandır) ve Sangay (5810 m) gibi dağlar yer alır. Bu volkanik bölgede pekçok kaplıca ve mineral kaynak vardır. Andların güney bölümü ile Kolombiya arasında en alçak geçit bulunur. Arâzi sulak ve nehirlerin olmasına rağmen pek azı taşımacılığa elverişlidir. Güney Amerika’nın Büyük Okyanus (Pasifik) kıyılarının ve Ekvador’un en mühim nehir şebekesi Guayas ve kollarından meydana gelir. Bu nehir Büyük Okyanus kıyıları boyunca güneye akan Guayaquil akıntısına karışır. Emeraldes Nehri daha küçük olup, kuzeye doğru pasifik istikâmetinde akar. Amazon’un kollarından olan Nepo ve bunun kolları ise kaynağını And içlerinden ve doğudaki dağlık bölgeden alır. Pekçok küçük göl vardır. Fakat en mühimi Sade’dir.

İklimi

Kıyıdaki düz bölgeler, sıcak ve rutûbetli olup, sıcaklık 24°C-30°C arasında değişir. Guayaquil’in batısı sıcak ve kuraktır. İç bölgelerde sıcaklık 32°C, yüksek platolarda 10°C’dir. Dağların etek kısımlarında yatağan karlar vardır. (2310-2772 m) arasında değişen And Dağları arasındaki düz bölgelerde iklim serin bir bahar havası niteliğinde olup, ahâlinin çoğu burada yaşar. Buralarda bütün sene boyunca sıcaklık pek az değişir. İki mevsim vardır: Aralıktan mayısa kadar yağışlı geçen mevsim ve hazirandan kasıma kadar süren kurak mevsim.

Tabiî Kaynakları

Yüksek And Platoları ve ülkenin Pasifik kıyılarındaki bölgeler hâriç, çok orman vardır. Umûmî olarak ormanlık bölge denizden başlayıp, 3000 m yüksekliğe kadar devâm eder. Bu ormanlık bölgelerde çok çeşitli ağaçlar bulunur. En mühimlerinden birisi, hafifliği ve mukâvemeti sebebiyle talep gören balsa ağacıdır. Jeolojik şartlar ekvatordaki mineral kaynakların çokluğunu gösteriyorsa da, bu kaynaklar bakımından Ekvador pek zengin sayılmaz. Petrol, sülfür, altın, ticâret bakımından mânâ ifâde eden kaynaklar arasında yer alır.

Nüfus ve Sosyal Hayat

Nüfûsu, Amerindolar (yerli halk) ile melezler meydana getirir. Azınlık olarak zenciler de bulunur. Nüfus yoğunluğu dağlık bölge (Sierra) ve kıyı bölgesinin (Costa) bâzı yerlerinde fazladır. Kızılderili olan yerli halk yüksek bölgelerde tarımla uğraşırlar. Doğu bölgelerde göçebe olarak yaşayanlar da vardır. Doğudaki balta girmemiş ormanlarda yaşayan Jivarolar ile Saparoslar hakkında iyi bir inceleme yoktur. Nüfûsun % 27’si Kızılderilidir, % 54’ü melezdir. İspanyollar % 8 gibi bir azınlığa sâhip olmalarına rağmen ülke hâkimiyeti ellerindedir. Nüfûsun büyük bir kısmı dağlarda yaşar. Doğu kısımlarla alçak yerlerde nüfus azdır. Resmî dili İspanyolcadır. İlköğretim 6-12 yaşları arasında mecbûri olmasına rağmen bu kânun genellikle tatbik edilmemektedir. Ülkede okuma-yazma oranı yüksektir. Dört adet üniversitesi mevcuttur. Bunlar Quito, Quayaguil, Cuenca ve Loja’dadır.

Ekvador halkı Hıristiyan olup, Katolik mezhebine bağlıdır. Ülkede 1904 senesinden beri kilise devletten ayrıdır. Önemli şehirleri; başkenti Quito, Guayaquil, Cuenca’dır.

Siyâsî Hayat

Hükûmet şekilleri, ABD ve Latin Amerika’ya benzer. Bağımsızlıklarını kazandıklarından beri on altıncı defâ siyâsî hayat değişmesine rağmen 1967 anayasası da asılda pek değişiklik getirmemiştir. Târihine bakılacak olursa, Ekvador Cumhûriyetinin politik tekâmülü anayasa değişiklikleriyle düzelecek bir halde değildir.

Millî hükûmet: Kuvvetlerin ayrılığı prensibine uyulur. Oy verme hakkına sâhip olanlar tarafından 4 sene iş başında kalacak şekilde bir başbakan seçilir. Bu başbakan bir daha seçilemez. Bakanlar kurulu âzâları 2 sene müddetle seçilir. Her il, en az iki âzâ seçer. Her bir âzâ 80.000 kişiyi temsil eder. Dört sene müddetince iş başında kalacak şekilde her ilden iki senatör seçilir. Buna ilâve olarak silahlı kuvvetlerden, üniversitelerden kıyı bölgelerindeki zirâat alanlarından ve “Sierra”lardan da toplamı 15 kişiyi tutacak kadar senatör seçilir. Bu fonksiyonel temsiliyet sistemi birkaç anayasa değişikliğiyle berâber sürmüş olup, bunun başka bir memlekette benzeri yoktur.

Ekonomi

Zirâat başlıca geçim kaynağıdır. Kıyıdaki alçak nehir yataklarında tropikal nebatlar yetişirken, yüksek nehir yataklarında, iç bölgelerdeki dağ yamaçlarında ise meyve ve sebzecilik ehemmiyet kazanır. % 74,1’i ormanlık, % 4,5’u tarıma elverişli olup, geri kalan kısmı tarıma elverişsizdir. Ana üretim maddesi kakaodur. 1920’den beri kakaonun hastalıkla mücâdelesinin zor olması, pekçok zirâatçiyi muz, kahve, pirinç vs. yetiştirmek zorunda bırakmıştır. Yılda 20 bin tonu geçen kakao üretimi vardır. Bunun ekserisi ihraç edilir. Dünyâda muz üretimi yapan ülkelerin başında Ekvador gelmektedir. Pirinç, şeker, tütün, mısır, patates ve diğer sebzelerle, portakal, limon, ananas gibi meyveler üretilir. Zirâatin dörtte birini teşkil eden Tagua fındığından başka, ormanlardan elde edilen maddeler arasında kapak lifi, kırmızı hindmeşesi (tanik asit elde edilir) ve pek az da kauçuk yer alır. Hayvancılık önemlidir. 1923 ve 1948 târihlerinde, Santa Elena Yarımadasında çıkan petrol, ülkenin ihtiyâcını karşıladığı gibi, önemli bir bölümü de ihrâç edilmektedir. İkinci Dünyâ Savaşı sırasında altın çok çıkmıştır. Bugün eski ehemmiyetini kaybetmiştir. Altınla berâber, bakır, gümüş ve kurşun da elde ediliyorsa da pek önemli değildir. Yılda 30.000 ton sülfür üretilir. Santa Elena Yarımadasında mutfak tuzu çıkarılır. Endüstri malları olarak tekstil, ilâç, kimyevî maddeler, süs eşyâları, konfeksiyonculuk, bisküvi, kauçuk mâmulleri, selülozik maddeler ve çimento sıralanabilir. Bunların yanında şeker, ayakkabıcılık, mobilya sanâyii, konservecilik, yemeklik yağlar, zımpara tozu, domuz yağı sayılabilir. Alkol, tütün, tuz ve kibrit hükûmet tekelindedir. Ekvador petrol ihraç eden ülkelerin meydana getirdiği OPEC’in tam üyeleri arasına girmiştir.

EKVATOR GİNESİ Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-15T12:08:00.001-08:00

EKVATOR GİNESİ Nedir? Hakkında Bilgi

DEVLETİN ADI Ekvator Ginesi Cumhûriyeti

BAŞŞEHRİ Malabo

NÜFÛSU 358.000

YÜZÖLÇÜMÜ 28.051 km2

RESMÎ DİLİ İspanyolca

DÎNİ Katolik, İslâm, Protestan

PARABİRİMİ Ekuele

Afrika kıtasının batısında, Gine Körfezinde; kuzeyinde Kamerun güney ve doğusunda Gabon, batısında Gine Körfezi bulunan kıyı şeridi ile körfezdeki iki adadan müteşekkil devlet. Eski İspanyol sömürgelerindendir.

Târihi

Ekvator Ginesinin bilinen târihi 10. asırdan itibaren başlar. Bantu lisanı konuşan Bubi halkı, 10-15. asırlar arasında, adı sonradan Fernando Po olan bölgeye göç ettiler. 1749’da Portekizli gemiciFernando Po, adaya ayak basan ilk Avrupalı oldu. Portekiz burayı sömürge hâline getirdi. 1778’de ada İspanyollara geçti. Bunlar bir koloni kuramadılar. 1827’de İngilizlere adada (Santa İsabel’de) kölecilik faaliyetlerine karşı yardım etmeleri için bir üs temin edildi. Bundan sonra İngilizlerin nüfûzu hissedilmeye başlandı. İspanyollar 1843’te Fernando Po Adasında kontrolu ele geçirdiler. Ada bir aralık politik sürgünler ve azat edilmiş Kübalılarla doldu. Ekonomik gelişmesi 20. yüzyıldan sonra olmuştur. Yirminci yüzyıla kadar İspanya Rio Muni’deki kıyı bölgelerini işgâl etti. 1923’e kadar bu işgal resmîleşemedi. 1959 ve 1960’ta, kolonicilik fikrine karşı Birleşmiş Milletlerde meydana gelen fikir akımıyla İspanya Ekvatorial Gine’yi koloni yerine uzak denizlerdeki eyâlet hâline getirdi. Daha sonra İspanyol Ginesi tekrar Ekvator Ginesi hâline geldi. Fernando Po ve Rio Muni adında iki eyâlete de sınırlı olarak kendi kendini idâre etme hakkı tanındı. Madrit’deki bir konferanstan sonra 1968’de Ekvatorial Gine bağımsızlığına kavuştu. Fang topluluğundan Francisco Macias Nquema ilk başkan seçildi.

Ekvator Ginesi bağımsızlığı kazandıktan sonra ekonomik buhranın yanında politik buhran da geçirdi. 1969’da İspanyollar ile Rio Muni’deki halk arasındaki gerginlik gösteri yapmaya kadar varınca, İspanya, gemi yollayarak vatandaşlarınıİspanya’ya getirtti. Madrit elçisini geri çağırdığından, kriz bitmiş olmasına rağmen pekçok İspanyol ülkeyi terk etti. 1969 Mart ayında, Dışişleri Bakanı Atanassio Ndongo ve Birleşmiş Milletler Temsilcisi Saturnio İbongo, darbe teşebbüsünde bulundular. Fakat, başkan Macias’ı yakalayamadılar. Macias tekrar iktidara geldi. Ndongo, İbongo ve diğer Bubi liderleri yakalandı. Darbeden sonra Macias diktatör hâline geldi. 1979’da yapılan bir darbeyle askeriye yönetimi ele geçirdi. 1982’de yeni anayasa kabul edildi. 1983’te seçimler yapıldı.

Fizikî Yapı

Ülkenin Afrika kıtasındaki bölümünde, ortalama 20 km genişliğindeki kıyı ovasından hemen sonra başlayan tepeleri Gabon sınırına doğru yükselen platolar tâkib eder.

Fernando Po Adası, 2108 km2 olup, Rio Muni’nin 150 km kuzey batısındaki Baifra Körfezindedir. 850 m yüksekliğe varan hâlen aktif Pico de Santa İsabel volkanı buraya hâkimdir. En geniş kuzeyde olan dar sâhil düzlüğü hâriç arâzinin geri kalan kısmı tepeliktir. Çok sayıda turist çeken siyah kum sâhilleriyle bitki örtüsünün görünümü güzeldir.

Annobon Adası, 17 km2dir. Yaklaşık 600 km güney batıdadır. Nisbeten çıplaktır.

Büyük dağlarla kaplı Rio Muni 26.004 km2 olup, 10-15 km içeriye uzanan sâhil düzlüklerinden îtibâren arâzi deniz seviyesinden 120 m yüksekliğe varan Crystal Dağlarına kadar yükselir. Ovadan bir sene içerisinde birkaç kere mahsul alınabilir. Nehirlerinin çoğu kısadır. Başlıca üç tâne akarsuyu vardır. Kamerun boyunca akan Cmapa, Rio Muni’nin merkezinde kısmen ulaşıma elverişli Benito ve yine bu bölgeye suyunu akıtan güneydeki Utamboni Ekvatoriyal Gine’nin başlıca nehirleridir.

İklim

Tropik iklime sâhiptir. Rio Muni’de sıcaklık ortalaması 26°C civârındadır. Bol yağış alan ülkede senelik ortalama yağış miktarı 2400-4600 mm arasında değişir. Yağışlar yaz aylarında artar.

Tabiî Kaynakları

İklimden dolayı tropikal bir bitki örtüsü hâkimdir. Bitki örtüsü yüksekliğe göre değişir. En alçak kesimlerde tropik ormanlar, sonra sırasıyla, seyrek ormanlar, savanlar, otluklar ve kırlar gelir. Yoğun petrol araştırmaları yapılmaktadır.

Nüfus ve Sosyal Hayat

Ekvator Ginesi’nin nüfûsu 358 bindir. 100 bini Fernando Po’da, geri kalanı da Rio Muni’de yaşamaktadır. Fernando Po’da yaşayan en büyük grup 1970’lerin başında sayıları 15.000’i aşmayan Bubilerdir. Bubilerin aslı bilinmemektedir. Fakat altıncı ve 8. yüzyıllar arasında Güney Cameroon sâhillerinin nüfûsunu meydana getiren Ekvatoriyal Bantu göçlerinin bir kolu olduğu zannedilmektedir. Bubilerin çoğu çiftçidir. 3000 civârındaki Fernandilolar melez olup İngilizce konuşurlar. Ekvatoriyal Gine’nin en tahsilli vatandaşları olan Fernandilolar adanın ekonomisine de hâkimdirler. Şehir işlerinin çoğu ve büyük verimli çiftliklerin bir kısmı onlara âittir. Fernando Po’nun geri kalan nüfûsunu Rio Munili nisbeten az sayıda Fang işçileri, 70.000 civârında Nijerya, Kamerun ve Portekiz’e âit komşu Sao Tome Adasından zirâat işçileri meydana getirir. Nijeryalıların 30.000’i Fernando Po’nun kakao ağacı dikili alanlarında veya çiftliklerinde çalışan mukâveleli işçilerdir. Annobon’da Portekizlilerin getirdiği esirlerden kalma sayıları gittikçe azalan bir grup insan daha vardır. Dağlıların çoğu bir tür Portekizce konuşur.

Rio Muni’nin nüfûsunun % 90’dan fazlası Fang (pamue) etnik grubuna dâhildir. Lakin, Fangların bir kısmı, kakao çiftçiliği ve kerestecilik yapar. Diğerlerinin çoğu ülkenin ekonomisine pek katkısı olmayan çiftçilerdir. Rio Muni’de ahâlinin çoğu küçük kıyı kabîlelerine dâhildir. Bir kısmı da karışık etnik menşelidir. 15.000 kadar da Nijeryalı işçi vardır. 1960’dan önce ülkede 7000 kadar İspanyol vardı. Politik karışıklık sebebiyle aynı sene 600 kadar kaldı. Rio Muni’nin en önemli şehirlerinin başında Bata gelir.

Ekvator Ginesi’nin başşehri ve en büyük şehri Malabo’dur. Fernando Po bölgesinde kurulmuştur. Ülkede resmî lisan İspanyolcadır. Fakat pekçok kimse Afrika lisanlarını konuşur. “West Coast” Batı kıyısı mânâsına gelen ve ahâlinin “Weskos” adını verdikleri acâyip bir İngilizce de konuşulmaktadır. Rio Muni’deki en mühim Afrika lisanı, Fang’dır. Fernando Po’da ise Afro Portekiz lisanı olan Annobon dili konuşulur. İspanyol resmî makamlarına göre, 226.517 kişi Katolik resmî dînine mensuptur. Malabo’da ve Rio Muni’de azınlıkta kalan Protestan ve Müslüman ahâliye de rastlanır. Ekvator Ginesi’nde eğitim işleri hızla gelişmektedir. Bunun bir netîcesi olarak 40 yaşından küçük şahısların çoğu okuma yazma bilir. Ortaokulların ve öğretmen okullarının çoğu batıda ve Malabo’da bulunur. Batıda bir teknik eğitim okulu vardır. Üniversite yoktur. Gençlerin bir kısmı Kanarya Adalarında ve bilhassa İspanya’da eğitim görmektedir.

Siyâsî Hayat

Ekvator Ginesi’nin yeni anayasası 1982 senesinde kabul edildi. Anayasaya göre yasama yetkisi, üyeleri beş senede bir seçilen ulusal meclise verilmiştir. Yürütme yetkisi ise devlet başkanına âit olup, seçimlere katılacak başkan adaylarını belirleme yetkisi devlet konseyine âittir.

Ekonomi

Halkın çoğu ziraatla uğraşır. Bunlar çeşitli meyve, sebze ve tahıl üretirler. Ülke ekonomisinin yükünün büyük bir kısmını Fernando Po bölgesi karşılamaktadır. 1980’lerde burada yıllık birinci sınıf kakao üretimi 50.000 ton idi. Rio Muni’de yılda 2700 ton kakao yetiştirilir. Rio Muni’nin kahvesinin, tropikal kerestesinin ehemmiyeti giderek artmaktadır. İhraç ürünlerinin en önemlisi kakaodur. Dış ticâretinin % 75’ini İspanya ile yapar. İspanya, Ekvator Ginesi’nin kakaosuna dünyâ pazarlarında ödenen fiyatın iki katını ödemekte, daha az gümrük vergisi tatbik etmektedir. İstiklâlini kazandıktan kısa bir zaman sonra ülkede ekonomik buhran başgösterdi. Bu durum dış ticâreti etkileyerek, ticâret dengesini bozdu. 1969’da İspanyolların ülkeyi terkinden sonra ekonomik durum iyice bozuldu. 1969’un Mayıs ayında İspanya ile anlaşmalar imzâlandı. Buhran kısmen atlatıldı. İspanya 6 milyon dolarlık para yardımı yaptı. Gine Millî Bankasının kurulmasına yardım etti. Bunun yanında daha başka yardımlarda da bulundu. Bundan başka Birleşmiş Milletlerden ve bâzı komşu Afrika ülkelerinden, bilhassa Kamerun’dan yardım alarak ekonomisini düzeltti. Bütün bu yardımlara rağmen Ekvator Ginesi’nin ekonomik problemleri bitmedi. Zenginlerinin çoğuFernando Po’da toplandı. Nüfûsunun üçte ikisi Rio Muni’de fakir olarak yaşamaktadır.

EKVATOR Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-15T12:07:00.001-08:00

EKVATOR Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Aquator (m), Fr. Equateur (m), İng. Equator. Yer küresinin karşılıklı kutuplarının tam ortasından geçtiği kabul edilen büyük çember. Ekvator sıfır derece enlem çizgisi olarak da bilinir. Bu çember güney ve kuzey yarım küreleri birbirinden ayırır. Ekvator düzlemi, dünyânın merkezinden geçer. Bu çember dışarı doğru genişletilse, genişletilmiş çember ile kabul edilen gök küresi kesişmesine “gök ekvatoru” denir. Ekvator yeryüzündeki bir noktanın belirlenmesinde kullanılan koordinat sisteminin bir parçasıdır. Gök ekvatoru ise astronomide kullanılır. Güneşin hareket düzlemi, gök ekvatoru ile üst üste düştüğünde gece ve gündüz eşit olur.

Fizikte yeryüzünde mağnetik eğilim açısı sıfır olan noktaların geometrik yerine “mağnetik ekvator” denir. Hücrebilimde, mitoz bölünmenin metafaz safhasında hücrenin ekvator düzleminde kromatikliğin iki kutbunda eşit uzaklıkta sıralanan kromozomların bütününe “ekvator plağı” adı verilir.

İklim bilimde; ekvator çemberinin her iki yanında Amazon ve Kongo çanaklarında, Gine Körfezine yakın alanlarda, Endonezya adalarının dağınık olmayan bölgelerinde gözlenen sıcaklık ve nem oranı yüksek olan yıl boyunca, bol yağmur, sürekli yüksek sıcaklık şeklinde kendini gösteren iklime “ekvator iklimi” denir. Doğrudan doğruya alize rüzgârının tesiri altında bulunan ve tropikal enlemlerin soğuk akıntıları boyunca uzanan akıntılara “Kuzey ve Güney Ekvator akıntıları” adını alır.

Okyanus bilimde, Atlas Okyanusunun alçak enlemlerinin sularını etkileyen batıya yönelmiş ve başlıca alizelerin geliştirdiği akıntılara “ekvator akıntıları” denir.

Zooloji’de bir eksenin iki yanında birbirine benzeyen iki kutuplu canlının eksen çizgisine “ekvator çizgisi” denir. Astronomi’de ise, yeryüzündeki bir noktanın coğrafi koordinatları yer ekvatoruna göre, bir gök cisminin koordinatları ise, gök ekvatoruna göre târif edilir.

Arz küresinde, kendi eksenine göre meydana gelen çok küçük sarsıntılar ekvatorun çemberinin birkaç yılda 0,5-1,0 m kadar değişmesine sebep olmaktadır.

KEÇİ (Capra)

2011-12-15T11:58:00.001-08:00

KEÇİ (Capra)

Alm. Ziege, Fr. Chévre (pl), İng. Goat. Familyası: Boynuzlugiller (Bovidae). Yaşadığı yerler: Dağlık ve kayalık yerlerde yabâni veya evcil olarak. Özellikleri: Sarp yamaçlara rahatça tırmanan çevik, zarif bir hayvan. Boyuzları geriye doğru kıvrıktır. Çenesi sakallıdır. Bitki filizlerini kemirdiğinden zararlara sebep olur. Ömrü: 12-15 yıl. Çeşitleri: Evcil keçi, Alpdağı keçisi, yılan yiyen keçi, dağ keçisi meşhurlarıdır.

Boynuzlugiller familyasının, Keçiler (Caprinae) alt familyası türlerine verilen genel ad. Avrasya, Afrika ve Amerika’nın dağlık bölgelerinde bol rastlanan gevişgetiren çiftparmaklı memelilerdir. Çoğu boynuzludur. Çenelerinde tipik sakalları vardır.

Sarp yamaçlara rahat tırmanır, patika ve uçurumlar kenarında dolaşmaktan çekinmezler. Bundan dolayı zor geçitlere “keçiyolu” denir. Evcil olanları sütü, derisi ve tiftiği için beslenir. Tâze filiz ve yaprakları severler. Otları kökleriyle sökerek yediklerinden toprağın verimini azaltırlar. Yaşlı bir erkeğin önderliğinde sürü hâlinde gezerler. Yabânileri ormanlarda çalı ve genç ağaçların filiz ve kabuklarını yediğinden büyük ziyanlara sebep olurlar. Yavrusuna “oğlak”, erkeğine “teke” denir. Malta keçisinin boynuzları yoktur. Gerdanında memeye benzer iki uzantı mevcuttur. Beyaz ve uzun tüylü Keşmir ve Ankara keçilerinin tiftiği gâyet makbuldür. En bol süt vereni Malta keçisidir. Derilerinden eldiven, çanta ve ayakkabı yapılır. Tüyleri dokumacılıkta kullanılır. Sütü az yağlı ve besleyicidir. Eski çağlardan beri evcil olarak insanoğlunun hizmetindedir. Eti bâzı kimselere dokunur. Türkiye’de Ankara keçisi, tiftik keçisi ile kıl keçisi yetiştirilir.

Gebelik süreleri 23 hafta kadardır. Genellikle 1-2 yavru doğururlar. Yavruları kıllı ve gözleri açık doğar. Birkaç saat içinde annelerini tâkip etmeye başlarlar. 6 ay içinde erginleşip üreyebilirler. 12-15 yıl kadar yaşarlar.

Evcil keçi, dağ keçisi, Alpdağı keçisi, yılan yiyen keçi, akdağ keçisi meşhur türleridir. (Bkz. Dağ Keçisi)

KEDİ (Felis)

2011-12-15T11:57:00.007-08:00

KEDİ (Felis)

Alm. Katze (f), Fr. Chat (m), chatte (f), İng. Cat. Familyası: Kedigiller (Felidae). Yaşadığı yerler: Madagaskar hâriç, Eski ve Yeni Dünyâ kıtalarında evcil ve yabânî olarak. Özellikleri: Etçil bir memeli. Ön ayakları beş, arka ayakları dört parmaklıdır. Pençelerini içeri çekebilme özelliğine sâhiptir. Sıçrayıcı, tırmanıcı ve yüzücüdür. Ömrü: 20-22 yıl. Çeşitleri: Avrupa yaban kedisi (Felis silvetris), Afrika yaban kedisi (Felis chaus), Manx kedisi, Pers kedisi, Van kedisi, Siyam kedisi en meşhurlarıdır.

Kedigiller familyasından, evcil ve yabânileri olan etçil bir memeli. İlk defâ Mısırlılar tarafından evcilleştirildiği sanılmaktadır. Çok yaygın olan kısa tüylü ev kedisi (Felis catus) büyük bir ihtimalle Asyalı step yaban kedisi ile Avrupalı orman yaban kedisi karışımı olan Afrika kedisinin bir soyudur. Hindistan ev kedilerinin çoğunun Asyalı step kedisinin saf soyu olduğu sanılmaktadır. Otuzun üzerinde evcil kedi soyu vardır.

Kediler hoş görünüşlü, yuvarlak başlı, sivri kulaklı, uzun bıyıklı hayvanlardır. Bıyıklarının dipleri sinirlere bağlıdır. Dokunma duyusu görevi yaparlar. Ön ayakları beş, arka ayakları dört parmaklı olup, kancalı tırnaklarını içeri çekebilirler. Tırnaklarını ağaçlara sürterek bilerler. Hassas işitme ve görme duyuları vardır. İnsan kulağının duyamadığı yüksek frekanslı ses titreşimlerini kaydederek çok hafif sesleri duyarlar. Genellikle gece avlanırlar. Avcılıkta en büyük özellikleri sabır, temkin ve sürattir. Fâre avında yalnız kulak duyuları yardımı ile avlanırlar. Gözleri en ufak ışıktan bile yararlanabilecek özelliktedir. Tam karanlıkta kediler de göremez. Işığa karşı son derece hassas olan gözleri güçlü ışığı kıran bir iris diyaframı sâyesinde korunurlar. Aşırı ışıkta göz bebekleri ince dikey bir çizgi hâlini alır. Karanlıkta bu diyafram (perde) iyice açılarak göz bebekleri yuvarlaklaşır ve böylece en zayıf ışığı bile algılar. Gece avlanan diğer hayvanların gözlerinde olduğu gibi kedilerin gözlerinde de, ağ tabakasının gerisindeki “tapetelum” denen bir hücre tabakası bulunur. Bu kısım kedi gözünün gece parlamasını sağlar.

Kedilerin beyninde renkli görmeyi sağlayan özel sinir hücreleri bulunmadığı için çevreyi siyah-beyaz gördükleri zannediliyordu. Ancak son deneyler, kedilerin beyinlerinin diğer bölümleri ile belirli bir düzeyde renk ayrımı yapabildiklerini gösterdi.

Çok uzaklara götürülüp bırakılan bir kedinin tekrar eski yerine dönebilme özelliği tam mânâsıyla açıklanamamıştır. İyi tırmanır, sıçrar ve gerektiğinde yüzer. Balık avlayan kediler de vardır. Yüksek yerlerden düşerken ters dönerek dört ayağı üzerine gelme refleksi çok güçlüdür. Bâzan yaralandığı da olur. Son derece temizliğe riâyet eder, pisliğini örterek gizler.

Yaban kedileri dağlık veya ormanlık bölgelerde yaşar. Yuvalarını kayalar arasında, ağaç gövdesi oyuklarında veya çalılıklar arasında yaparlar. Gece avlanırlar. Kuş ve kemirgenlerle beslenirler. Asya ve Avrupa ormanlarında yaşayan “Avrupa yaban kedisi” oldukça vahşî ve güçlüdür. Uzunluğu kuyruğu ile berâber 45-90 cm, ağırlığı 6-8 kg kadardır. Rengi boz, kalın postu çizgili ve kulakları geniştir. Kuyruğu süpürgemsi ve siyah halkalıdır. Ağaçların üzerine tırmanarak kuş yavrularını yuvalarından, tavşan ve dağ keçisi gibi bâzı hayvanların yavrularını kapar. Türkiye’de bol miktarda bulunur. Yılda bir defâ 3-5 yavru yapar. Yalnız kalmış evcil kedilerin yabânîleşerek vahşî renklere büründüğü ve boylarının arttığı görülmüştür.

Kedi sevildiğinde kendine has bir şekilde mırıldar. Pençe altları yastıklı olduğundan avına sessizce yaklaşarak üzerine sıçrar. Erginleşme devreleri çeşitli ırklarda 4-10 ay arasında değişir. 22 yıl kadar yaşarlar. Çiftleşmeleri genellikle aralık sonundan mart sonuna kadar sürer. Bu esnâda sesleri ile bütün bir mahalleyi rahatsız ederler.

Hâmilelik süreleri 56-68 gün arasında değişir. evciller yılda iki defâ çiftleşir. Her defâsında 4-6 yavru yaparlar. Doğan yavrular kör, sağır ve hemen hemen çıplaktır. Dokuzuncu gün gözleri açılır. İki ay kadar sütle beslenirler. 10 ayda erginleşirler. Erkek kedilerin zaman zaman yavruları kaçırıp, yedikleri olur. Sırasına göre bâzan kedi de yırtıcıdır.

Eski Mısırlılarda kedi kutsal sayılır, öldüğünde mumyalanarak özel mezarlıklara gömülürdü. Amerikalılar kedi ırklarını çaprazlayarak yeni ırklar elde etmeyi, bir çeşit spor hâline getirdiler. Günümüzde Alman evlerinde 3,5 milyon, Amerika’da 18 milyon, İngiltere’de ise 6 milyon kedi beslenmektedir. Ortaçağda Avrupa’da büyük kedi katliamları yapıldı. Papazlar kedileri, cadıların ortağı ve şeytanın sığınağı îlân ettiler. Binlerce kedinin derileri yüzülerek diri diri yakıldı. Rönesanstan sonra Avrupa’da tekrar kedi sevgisi yerleşmeye başladı.

Bugün birçok evcil kedi ırkı beslenmektedir. Bir gözü sarı, diğeri mâvi olan beyaz tüylü Ankara kedisi, Pers kedisi, Manx Adasının kuyruksuz Manx kedisi, ipek gibi uzun tüylü İran veya öbür adıyla Van kedisi, Habeşistan kedisi en çok bilinenleridir. Ankara ve Pers kedisinin Pallas kedi soyundan olduğu sanılmaktadır. Bu kedi soyu gayet güçlü ve uzun tüylüdür. Sibirya, Tibet ve Moğolistan’da yabâni olarak yaşar. Siyam kedisi kısa tüylü ve mâvi gözlüdür. Gençken bembeyazdır. Olgunlaştıkça sarımtrak kahverengi bir renge bürünür. Yüzü, kulakları ayakları ve kuyruğu koyu kahverengi olur.

KEDİBALIĞI (Scylliorhinus)

2011-12-15T11:57:00.005-08:00

KEDİBALIĞI (Scylliorhinus)

Alm. Katzenhai, Fr. Rousette, İng. Dogfish. Familyası: Kedibalığıgiller (Scylliorhinidae) Yaşadığı yerler: Avrupa kıyıları ve Akdeniz’de boldur. Özellikleri: 50-120 cm kadar olan benekli köpekbalıklarıdır. Küçük balık ve yumuşakçalarla beslenirler. İnsanlar için tehlikeli sayılmazlar. Çeşitleri: Büyük kedibalığı, küçük kedibalığıgiller.

Kedibalığıgiller familyasından, kıyılarda yaşayan, son derece hareketli ve küçük boylu köpek balıklarının genel adı. Açık kahverenkli vücutları siyah beneklidir. Avrupa kıyıları ve Akdeniz’de kendilerinden küçük balıkların peşinden yüzdükleri görülür. Yumuşakça, kabuklu ve küçük balıklarla beslenirler. Tirsi balıklarının amansız düşmanıdır. Kedibalığı iki türdür. Küçük kedibalığı (Scyllium canicula) 50-80 cm’dir. Büyük kedibalığı (Scylliorhinus [Catulus] stellaris) 150 cm kadar olabilir. Her ikisi de aynı yerlerde sürü hâlinde yaşarlar. Mart-nisan aylarında yumurtlayarak ürerler. Yumurtaları dikdörtgen şeklinde olup, köşelerinde ipliksi uzantılar vardır. Bu uzantılarla yosun ve kayalara sarılırlar. 18 cm uzunluktaki bu kutu yumurtalar altı ay sonra açılır. Ergine benzer yavrular çıkar. Kedibalıklarının derileri pürtüklü olduğundan eskiden marangozlar zımpara kâğıdı yerine kullanırlardı. Karaciğerlerinden çıkan yağ, sanayide kullanılır. Yurdumuzda “benekli köpekbalığı” veya “Sakız levreği” olarak da bilinir. Balıkhânelerde sakız levreği adıyla satılır.

Akvaryumlarda beslenen “benekli kedibalığı”nın bunlarla ilgisi yoktur. Benekli kedibalığı anavatanı Güney Amerika ve Brezilya olan bir tatlı su balığıdır. Boyu 6,5-7 cm kadardır. Sarı renkli vücudu yeşil ve siyah benekli olup ard ve karın yüzgeçleri saydamdır.

KEDİOTU (Valeriana officinalis)

2011-12-15T11:57:00.003-08:00

KEDİOTU (Valeriana officinalis)

Alm. Baldrian (m), Fr. Valériane (f), İng. Valerian. Familyası: Kediotugiller (Valerianacea) Türkiye’de yetiştiği yerler: Marmara, Orta ve Kuzey Doğu Anadolu bölgesi.

Mayıs ve ağustos ayları arasında beyaz ve pembe renkli çiçekler açan 60-150 cm boylarında, nemli yerlerde yetişen çok yıllık otsu bir bitki. Gövdeleri silindir şeklinde olup, içi boş ve üzerleri çizgilidir. Yapraklar karşılıklı ve kısa saplıdır. Çiçekler dalların uçlarında şemsiyemsi durumlar meydana getirirler. Çanak yaprakları tüysü, taç yaprakları ise tübsüdür.

Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısımları kökleridir. Kediotu kökü olarak tanınır. Özel bir kokusu ve bileşiminde valerian asidi esterleri vardır. Eskiden çayı yara tedâvisinde kullanılırdı. Sinirleri teskin edici, yatıştırıcı etkisinden dolayı önemlidir. Histeri ve nevrasteniye iyi gelir. Kediotu kökünden kediotu esansı elde edilir. Galenik preparatların terkibine girer. Fazla miktarda alınması başağrısı, halsizlik ve hazımsızlığa sebep olur.

Memleketimizde 10 kadar türü bulunmaktadır.

KEFAL (Mugil chelo)

2011-12-15T11:57:00.001-08:00

KEFAL (Mugil chelo)

Alm. dicklippige Meerässche, Fr. Mulet a grosse lèvre, İng. Lesser grey mullet. Familyası: Kefalgiller (Mugilidae). Yaşadığı yerler: Tropikal ve ılıman bölgelerin deniz ve tatlı sularında. Özellikleri: Vücudu iri pullarla örtülü, çift sırt yüzgeçli, otçul bir balık. Sırtı gri, karın tarafı gümüşî beyazdır. Uzunlukları 25-90 cm arasında değişir. Eti makbul, avlanması güçtür. Ömrü: 15-16 yıl. Çeşitleri: Sularımızda yaşayan altı türü vardır. Has kefal, dudaklı kefal, altınbaş kefal, topbaş kefal, polatarina, ilirya.

Kemiklibalıklar takımından vücudu iri pullarla kaplı çevik bir balık. Sıcak ve ılık deniz kıyılarında sürü hâlinde dolaşır. Denize açılan nehir ve göllere de girerler. Ancak tatlı sularda devamlı yaşamazlar, üremek için denizlere dönerler. Kumluk, kayalık ve çamurlu diplerdeki bitki artıkları ve yosunlarla beslenirler. Yırtıcı olmadıklarından dişleri zayıf, ağızları küçüktür. Kum ve çamuru ağızlarına alarak, içindeki besinleri ayıkladıktan sonra tekrar dışarı püskürtürler. Çoğunlukla denizlere dökülen kanalizasyon ağızlarına gelirler. Barsakları çok uzun (210 cm kadar), kaslı mideleri iki bölümdür. Beyaz etleri yağlı ve makbuldür.

Kefal, çevik ve kurnaz bir balık olduğundan olta ve ağla yakalanması zordur. Çoğunlukla serpme ve çöktürme ile avlanır. Boyları yaşlarına ve çeşitlerine göre 25-90 cm arasında değişir. Sırt yüzgeçleri iki parçalıdır. Solungaçların hemen yanındaki yüzgeçler dalış ve çıkışı kolaylaştırır. Denizlerimizde ve Küçükçekmece Gölünde boldur. Beslenme ve kışı geçirme maksadı ile Küçükçekmece Gölüne girmiş olan has kefaller yumurtlamak için haziran başından îtibâren denize dönerler. Gölün denize yakın kısımlarında çökertme ile avlanırlar. Boyları 40-65 cm ve ağırlıkları 1,5-4 kg gelir. İstanbul piyasasında en çok aranan Küçükçekmece kefalleridir. Yumurtalıklarının ağırlığı 150-750 gr arasında değişir. Havyarı kıymetlidir. (Bkz. Havyar)

Karadeniz’de kefalin üremesi mayıs veya haziranda başlar. Yumurtaları suyun üst tabakalarında gelişir. Yabancı sularda 9 kg gelenleri vardır. Türkiye sularında 4 kilogramı geçenlere az rastlanır.

Her mevsim avlanırlar. 15-16 yıl kadar yaşarlar. Göğüs, karın veya birinci sırt yüzgecinin dikenlerinden alınan kesitten yaş tayini yapılabilir. Yüzgeçlerin, kaideye yakın yerlerden biraz adele ile birlikte makasla kesilip, 2-3 hafta kurutulduktan sonra kesiti alınmalıdır. En uygunu birinci sırt yüzgecinin birinci sert dikenidir.

Japonya, Çin ve son yıllarda İsrail’de havuzlarda sazan balıklarıyla beraber kefal yetiştirilmektedir. Küçük kefal yavruları, denize dökülen nehir ağızlarında küçük bir ağ ile yakalanır. Koruyucu mukoza örtülerini zedelememek için elle dokunulmadan kovalarla, depo tanklarına aktarılırlar. Yavrular tanklardan havuzlara aktarılırken her iki ortamın sıcaklığına dikkat edilmelidir. Havuzlar zengin alg (yosun) ihtiva etmelidirler. Deneme havuzlarına 6 cm uzunluk ve 3 gr ağırlıkta atılan kefal yavruları 6 ay içinde 35 cm boy ve 400 gr ağırlığa erişirler.

KEHLİBAR (Kehribar)

2011-12-15T11:53:00.005-08:00

KEHLİBAR (Kehribar)

Alm. Bernstein (m), Fr. Ambre (m) jaune, İng. Yellow amber. Çamgiller (Pinaceae) familyasından, bir çam türü olan Pinus succinifera ağaçlarının fosilleşmiş reçinesi.

Toplumlarda bâzı süs eşya yapımında kullanılan açık sarıdan kızıla kadar çeşitli renklerde yarısaydam, kolay kırılabilen ve bir yere gömüldüğü zaman ufak cisimleri kendine çekme özelliği kazanan bir fosildir. Baltık Denizinden çıkarılan kehlibar, yüzyıllardan beri kadınların süs eşyalarından en gözde sayılan taşlardan biri olarak benimsenmiştir. Parlaklık ve renk açısından onu hiçbir saydam taş ile kıyaslamak mümkün değildir. Kehlibara yapışan fosilleşmiş böcekler, yabanî bitkilerin fazla oluşu, diğer taşlarda görülmeyen önemli özelliklerdendir.

Avrupa’da kehlibar yatakları en çok Ukrayna, Romanya, İsveç, İngiltere, Hollanda, Sicilya’da görülmektedir. Kehlibar ortalama 25 ilâ 40 m arasında değişen bir derinlikte ve eski devirlerde meydana gelen denizaltı çökeltilerinin iki tabakası arasında damarlar şeklinde bulunmaktadır. Buna mavi toprak denilmektedir. Bu, kehlibarın ikinci vatanıdır. Birinci vatanı ise bugünkü İskandinavya ve Baltık Denizinin büyük bir kısmını içine alan sahadır. Buralarda bir zamanlar büyük ormanların bulunduğu tahmin edilmektedir. Kıtalar arasındaki büyük değişikliklerin sonunda bu bölgeler sular altında kalmış ve uzun seneler sonucu toplanan çam sakızı kütleleri deniz suyuyla sürüklenip gitmişti. Bunlar üzerine kum ve çakıl taşlarının kaplanması ile mavi toprak olarak bilinen tabaka hâsıl olmuştur. Bu bilgiler yapılan tetkikler sonucunda ilim adamlarının verdikleri kararlardır.

Çok beğenilen bu süs eşyâsı yanında, kullanılan taşın içindeki böcek, yaprak ve çiçek kalıntıları hiçbir zaman bozulmayacak şekilde mumyalaşmıştır. Bunlar eski devirler hakkında aydınlatıcı bilgilerin edinilmesine yardımcı olmaktadır. Kehlibarda deterpenik reçine asidleri, rezenler ve biraz uçucu yağ bulunur.

Kehlibardan çeşitli kadın süs eşyâları yanında, tesbih ve ağızlık da yapılmaktadır. Eskiden uyarıcı ve antispazmodik olarak da kullanılırdı. Bugün ilâç olarak kullanılmamaktadır.

KEKİK (Thymus)

2011-12-15T11:53:00.003-08:00

KEKİK (Thymus)

Alm. Thymian (m), Fr. Thym (m), İng. Thyme. Familyası: Ballıbabagiller (Labiatae), Türkiye’de yetiştiği yerler: Anadolu, Trakya. Mayıs-eylül ayları arasında çiçek açan çok yıllık, çok dallı, odunsu ve küçük çalımsı bir bitki. Yol kenarlarında kurak bölgelerde, bilhassa dağlık yerlerde çok rastlanır. Tabanda odunlaşmış bir gövdesi, ince dört köşeli ve kırmızımsı renkli dalları vardır. Yaprakları 1 cm kadar uzunlukta, oval, sapsız veya kısa saplıdır. Yapraklarda, uçucu yağ depo eden salgı tüyleri bulunur. Çiçekler küçük, iki veya çok çiçekli pembemsi, mor-beyaz veya kırmızı renklerde, dalların uçlarında küresel durumlar teşkil ederler. Çanak ve taç yaprakları tüpsü ve lopludur.

Anadolu’da oldukça yayılmış olup, birçok varyeteleri de vardır. Memleketimizde 37 kekik türü bulunmaktadır. Halk arasında kekiğe benzeyen mercan köşk veya merzengüş (origanum) türleri; İstanbul kekiği, İzmir kekiği gibi adlarla kekik yerine kullanılmaktadır.

Kullanıldığı yerler: Kekiğin sarımsı renkte bir uçucu yağı vardır. Bu yağda önemli olan ve kokusunu veren thymol bulunur. Kekik, çay hâlinde mide ağrılarına karşı, dolaşım uyarıcısı, baharat olarak ve idrar söktürücü olarak kullanılır. Thymol az dozlarda midevî, balgam söktürücü, sinir kuvvetlendirici ve boğaz ağrılarına karşı kullanılır. Yüksek dozlarda ise antiseptik ve kurt düşürücü olarak verilir.

KEKLİK (Perdix perdix)

2011-12-15T11:53:00.001-08:00

KEKLİK (Perdix perdix)

Alm. Rebhuhn (n), Fr. Perdrix grise, İng. Common pardridge. Familyası: Sülüngiller (Phasiandae). Yaşadığı yerler: Avrupa, Asya ve Kuzey Afrika’da. Özellikleri: Güvercin iriliğinde, eti lezzetli bir av kuşu. Ayakları ve gagası kırmızıdır. Ovalarda bol avlanır. Ömrü: 15-20 yıl. Çeşitleri: Kınalı keklik, çil keklik, kırmızı başlıklı keklik, bambu kekliği meşhur türleridir.

Sülüngiller âilesinden çalılık, ovalık ve orman kenarlarında çiftler veya toplu halde yaşayan, göçmen olmayan bir av kuşu. Türlere göre boyları 26-35 cm arasında değişir. Sırtları toprak renginde olduğundan yerde gezerken fark edilmeleri zordur. Kurtçuk ve tane ile beslenirler. Buğday filizlerinin uçlarını yiyerek zarar verirler. Gagası ve ayakları kırmızıdır. Avrupa, Asya ve Kuzey Afrika’da bol rastlanan keklikler, hayatlarını doğdukları topraklarda geçirirler. Yavrular büyüyünce de ana-babalarını terk etmezler. Ürkütülmedikleri takdirde yürüyerek tavuklar gibi besin ararlar. Tehlike hâlinde gürültülü şekilde kanat çırparak havalanır ve çok hızlı uçarlar. Otlar arasında açtığı çukurlarda barınır. 12-15 yumurta yumurtlarlar. 25 gün kuluçkaya yatarlar. Dişinin yavrulara karşı muhabbeti çok fazladır.

Keklik eti av etlerinin en makbulüdür. Genellikle “sürek” veya “arama” usûlü ile avlanır. Sürek avında keklik sürüleri çevrilerek belli bir yere toplanır ateş çemberine alınarak avlanır. Aramada ise sürü çevreye dağıldıktan sonra köpekler yardımıyla tek tek bulunup avlanır. Kafese bir erkek keklik konulduğu taktirde, sesini duyan çevrenin erkek keklikleri bununla kavga etmeye gelince avlanabilirse de bu usûl avcılık yasalarına aykırıdır. Yumurtalarını toplama ve “güme” denen su kenarlarında pusu kurma usûlü de uygunsuzdur.

Kekliğin çok türü vardır. Kınalı keklik, çil keklik, kırmızı başlıklı keklik, bambu kekliği en meşhurlarıdır. Dağlık ve ekilmemiş arazilerde yaşayan kınalı keklik ülkemizde Trakya ve Anadolu’da sürüler hâlinde bulunur. Sırtı kızılımsı gri, gerdanı beyaz, gagası ve ayakları kırmızıdır. Ovalarda ve fundalıklı yerlerde yaşayan çil kekliğin göğsünde at nalı şeklinde kahverengi bir leke vardır. Sırtı sarımsı kahverengi, yanakları ve gerdanı pas rengindedir. Kanatlarında da beyaz ve boyuna kesik çizgiler bulunur. Ülkemizin Orta ve Doğu Anadolu’nun açık arâzi ve tarlalarında rastlanır.

Kekliğin eti lezzetli olduğundan yırtıcı kuşlar, tilki ve çakal gibi hayvanlar tarafından da avlanır. Tehlike anında erkek keklik yavru ve dişiyi kurtarmak için ölüm pahasına gürültüyle havalanarak avcıları peşine takar. 15-20 yıl kadar yaşarlar.

KELAYNAK KUŞU (Geronticus eremita)

2011-12-15T11:52:00.001-08:00

KELAYNAK KUŞU (Geronticus eremita)

Alm. Waldrapp, Kahlibis, Fr. İbididé d’ermite, İng. The hermit ibis. Familyası: İbisgiller (İbididae) Yaşadığı yerler: Kuzeybatı Afrika, Suriye, Etiyopya ve Urfa’nın Birecik kayalıkları. Özellikleri: İnce uzun kıvrık gagalı, leyleğe benzer, göçmen bir kuş. Erginlerinin baş ve gerdanı çıplaktır. Ülkemizde Urfa’nın Birecik kayalıklarında kuluçkaya yatar. Çeşitleri: Tek türdür.

Leyleksiler takımının İbisgiller familyasından, baş ve gerdanı çıplak, uzun gaga ve bacaklı göçmen bir kuş. Boyu 70-75 cm kadardır. Ayakları ve kıvrık olan ince uzun gagası kırmızı renklidir. Tüyleri kırmızı, kara, yeşil, külrengi karışımıdır. Erginlerinin baş ve gerdanlarında tüy bulunmadığı için “kelaynak” ismi verilmiştir. “Keşiş ibis” veya “aynak” olarak da bilinir. Kuzeybatı Afrika, Güneydoğu Anadolu, Kızıldeniz kıyıları ve Etiyopya’da yaşar. Etçildir. Böcek, kertenkele, yılan ve kurbağa yer. Dünyâda nesilleri tükenmek üzeredir. Türkiye’de sadece Fırat boyunda Urfa’nın Birecik ilçesinin çıplak ve sarp kayalıklarında yuva yapıp kuluçkaya yatarlar. Dişi 2-4 kadar yumurta yumurtlar. 28 günlük kuluçka sonunda yumurtalardan ancak 1-2 yavru çıkar. Yavrular 45-50 gün sonra uçabilirler.

Birecik’teki kelaynaklar kış aylarında leylekler gibi Afrika’ya, özellikle Etiyopya (Habeşistan) ve Kızıldeniz ülkelerine göç ederler. Mart ortalarında yeniden Birecik’e dönerek kuluçkaya yatarlar. Bilinen diğer iki üreme merkezleri Fas’tadır.

Aşırı kullanılan ziraî (tarımsal) ilâçlar sonucu, ülkemizde 1950’den beri nesilleri tükenmeye başlamıştı. Ancak 12 yıl sonra tekrar üremeye başlayan bu kuşların yavrularının gaga ve ayaklarında deformasyonlar görülmüştür. Bundan sonra da kendilerini pek toparlayamadılar. Tek tük rastlanan bu kuşlar, Türkiye’de korunmaya alınarak, son yıllara kadar sun’î barınaklarda beslenip üretildiler. Kelaynak nesli dünyada yok olmak tehlikesiyle karşı karşıyadır.

KEMİRGENLER (Rodentia)

2011-12-15T11:42:00.001-08:00

KEMİRGENLER (Rodentia)

Alm. Nagetiere, (pl.), Fr. Rongeurs (pl.), İng. Gnawing animals. (Rodents). Memeliler (Mammalia) sınıfının kalabalık bir takımı. Karada, suda ağaçlarda, yeraltı tünellerinde yaşayan birçok türü vardır. Bu hayvanlara hem kemirici dişleri uzun ve kuvvetli olduğu hem de ağaçları, ekinleri ve başka şeyleri kemirerek beslendikleri için “kemirgenler” veya “kemiriciler”adı verilir. Fâreler, sıçanlar, sincaplar, kunduzlar, kobaylar ve oklu kirpiler bu takımın en çok bilinenleridir. Otuzdan fazla familyası ve 2000’den fazla türü vardır. Bâzı sistematikçiler bunları sincabımsılar, sıçanımsılar, oklu kirpimsiler olmak üzere üç alt takıma ayırırlar.

En küçükleri 10 gramdan daha az olan Afrika pigmi fâreleri ve en büyükleri bâzan 30 kg’ı aşan kunduzlardır. Çoğunlukla bitkilerle beslenirler. En tipik özellikleri, her çenede birer çift kemirmeye yarayan kesici dişlerin bulunmasıdır. Köpek dişleri yoktur. Kesiciler ile azı dişleri arasında “diastema” denen bir boşluk bulunur. Alt çeneleri ileri-geri hareket etme özelliğine sâhiptir. Kemirme esnâsında kesici dişler dışta kaldığından, kemirme işleminin tamâmı ağzın dışında yapılır. Böylece ceviz gibi meyvelerin sert kabından kopan yenmeyecek parçalar, ağzın dışında tutulmuş olur.

Dünyâda kemiriciler kadar obur pek az hayvan vardır. Kemiriciler dediğimiz hayvanlar için kemirmek sâdece beslenmek mecburiyeti değil, kesici dişleri devamlı büyüdüğü için aynı zamanda dişlerini törpüleme ve bileme işidir. Kemiriciler yaşlanma veya başka sebeplerle kemiremezlerse devamlı uzayan kemirici dişleri hayvanın karşı damağını delip geçer ve kısa zamanda ölümlerine sebep olur.

Genellikle çok doğurgandırlar. Bâzılarının yanaklarında besin depolamaya yarayan cepler bulunur. Çoğunlukla gece faaldirler. Kuşların yumurtalarına dadananlar da vardır. Tavşan ve pikalar “Lagomorpha” denen ayrı bir takımda incelenir. Bu memelileri “Rodentia” takımından ayıran en önemli fark, üst damaklarında iki çift kesici diş bulunmasıdır. Çoğunlukla kemirgenlerin ön ayaklarında dört, arka ayaklarında beşer parmak bulunur. Vücutları yaşama şartlarına uygundur. Kutuplarda yaşayan bir tür fâre ısı koruma tedbirine sâhiptir. Yavrularını kar altında yetiştirir. Ayak tabanları karda koşabilmeleri için kürklü ve düşmanlarının gözünden gizlenmek için de tüyleri beyazdır. Afrika kum fâreleri ise âdetâ çıplaktır. çoğunlukla toplum hayâtı yaşarlar. Etçiller, yırtıcı kuşlar ve sürüngenler için önemli bir beslenme kaynağıdırlar. Ziraate olan zararları ve vebâ gibi birçok mikropları bulaştırdıklarından insanlar tarafından yok edilmeye çalışılmaktadır. Bâzıları kıymetli kürkleri için avlanırlar. Deney laboratuvarlarında bilime hizmet edenleri de vardır. Çok tüketildikleri halde aşırı doğurganlıkları sâyesinde nesillerini korumaktadırlar.

KENDİR-KENEVİR (Cannabis sativa)

2011-12-14T12:26:00.003-08:00

KENDİR-KENEVİR (Cannabis sativa)

Alm. Henf, Fr. Chanvre (m), İng. Hemp plant. Familyası: Kenevirgiller (Cannabinaceae) Türkiyede yetiştiği yerler: Kastamonu-Samsun-Amasya-Kayseri-Sivas-İzmir-Kütahya.

Mutedil iklimlerde yetiştirilen, temmuz-ağustos aylarında soluk yeşilimsi renkli çiçekler açan, kültürü yapılan ve yabânî olarak da yol kenarlarında, ekilmemiş alanlarda rastlanan, 50 cm-3 m boylarında, bir senelik, iki evcikli ve otsu bir bitki. Esrar otu olarak da bilinir.

Gövdeleri dik ve içi boş olup üzerleri dikenimsi tüylerden dolayı pürtüklüdür. Yaprakları uzun saplı, karşılıklı ve el şeklindedir. Erkek ve dişi çiçekler ayrı ayrı bitkilerdedir. Erkek çiçekler yaprakların koltuğunda salkım durumunda toplanmışlardır. Dişi çiçekler küçük yaprakların koltuklarında olup hemen hemen sapsızdırlar. Meyve 3-5 mm boyunda, mercimek şeklinde, grimsi veya yeşilimsi esmer renklidir.

Kenevirin anavatanı Orta Asya’dır. Mutedil iklimlerde de yetiştirilir. Yeryüzünde ip yapmakta kullanılan ilk bitkidir. M.Ö. 3000 yıllarında Çinliler kumaş yapmakta kullanmışlardır.

Bitkinin çiçeklenme süresi, dallanma şekli, tüyleri ve yaprak büyüklüklerinin çeşitliliği dolayısıyla farklı tipte kendire rastlanmaktadır.

Liflerinden faydalanılacak kenevirler doğrudan doğruya tohumu toprağa serpmek suretiyle ekilir. Tohum keneviri ise açılan özel çukurlara atılır, üstleri toprak ile doldurulur.

Kullanıldığı yerler: Bitkinin dişi çiçekli dal uçları, meyveleri yağı ve lifleri kullanılmaktadır. Kendir lifleri, çok sağlam ve dayanıklı olduğu için bilhassa çuval, halat yapımında kullanıldığı gibi, halı ipi yelken bezi vs. yapımında da kullanılır.

Bitkinin bilhassa çiçekli dal uçları organik eriticilerde eriyen bir reçine ile bir uçucu yağ ihtiva eder. Reçinede cannabinol, cannabidiol ve tetrahidrocannabinol bulunmaktadır. İyi kalite reçine elde edilmesi iklim ve toprağa bağlıdır. Bu reçine fizyolojik bir tesire sahiptir. Merkezî sinir sistemine etki eder, yatıştırıcı ve uyuşturucudur. Hazım sistemine pek tesiri yoktur. Fakat çok çabuk alışkanlık yaptığından çoğu memleketlerde olduğu gibi memleketimizde de kullanılışı yasaktır. Kenevir bitkisinin dişi çiçek durumlarından elde edilen bu esmer renkli kütle esrar olarak bilinmektedir. Keyif verici olarak Asya ve Afrika’da çok kullanılmaktadır. Esrar, tütün, tömbeki, sigara, ve nargile hâlinde içilebilmektedir. Bazen bal, reçel veya lokum içine konularak yutulur. Eskiden nargile, tömbeki ile veya şerbet ile içilirdi.

Herhangi bir nümunenin kenevir reçinesi (esrar) ihtivâ edip etmediği adlî ve pratik bakımdan önemlidir. Bu kontrol beyaz fareler üzerinde biyolojik olarak yapılabildiği gibi, bazı kimyevî renk reaksiyonları (Beam reaksiyonu) ile de yapılabilmektedir.

Memleketimizde esrar veren bitkilerin yetiştirilmesi ve esrar imâli 1932’de 2313 sayılı kânunla yasak edilmiştir.

Kenevir tohumlarından yağ çıkartılır ve yeşilimsi renkli bu yağ bilhassa sabun îmâlinde kullanılmaktadır.

Dünyânın yıllık kenevir üretimi ortalama 300.000 ton civârındadır. En çok kenevir yetiştiren ülkeler: Rusya, Fransa, Macaristan, Polonya, Romanya, Meksika ve Hindistan’dır. Memleketimizde de yer yer üretimi yapılmaktadır.

KENGER OTU (Gundelia tournefortii)

2011-12-14T12:26:00.001-08:00

KENGER OTU (Gundelia tournefortii)

Alm. Distel (f), Fr. Cardon (m), İng. Cardoon. Familyası: Bileşikgiller (Compositae), Türkiye’de yetiştiği yerler: Orta, Doğu, Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz bölgesi.

Nisan-mayıs aylarında çiçek açan, 40-50 cm yüksekliğinde, tüylü çok yıllık, sütlü, dikenli ve otsu bir bitki. Gövdeleri basit veya az dallı, kısa ve kalındır. Yapraklar derimsi, damarlı beyazımsı tüylü, gövdedekiler sapsızdır. Çiçek durumu küreye benzer bir baş şeklindedir. Çiçekler morumsu-kırmızı renklidir. Baş kısmı olgunlukta sarımsı-yeşil renk alır ve dikenler hariç 1 cm kadar uzunlukta olup serttir.

Kullanıldığı yerler: Gövdenin kesilmesi ile çıkan sütten kenger sakızı hazırlanır. Akdeniz bölgesinde olgunlaşan başlar kavrulup öğütülerek kenger kahvesi yapılır.

KEREVİZ (Apium graveolens)

2011-12-14T12:21:00.001-08:00

KEREVİZ (Apium graveolens)

Alm. Sellerie (m), (f), Fr. Céleri (m), İng. Celery. Familyası: Maydanozgiller (Umbelliferae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Memleketimizde kültürü yapılır.

Geniş yaprakları ve uzun yaprak saplarıyle şişkin gövdesi yenen, kışlık bir sebze. Vatanı Güney Avrupa’dır.

Kereviz, mutedil-serin, deniz havası alabilen rutubetli yerlerde, kumlu, humuslu topraklarda iyi yetişir. Soğukta donar. Fazla sıcakta kalitesini bozar. Kurakta yumru teşekkülü olmadığı gibi yaprakları gevrek ve lezzetli olmaz. Kısa sürede tohuma kalkar. Potaslı ve azotlu gübreyi sever.

Yaprak ve kök kerevizi olmak üzere iki çeşidi vardır. Yaprak kerevizi, kökü yumru bağlamayan, yaprak sapları uzun bir çeşittir. Kök kerevizi ise, yaprak sapları kısa, kökü yumruludur.

Kereviz tohumla üretilir. Bölgeye göre mart-mayıs ayları arasında tohum tavalarına metre kareye 1-2 gr hesabıyla ekilir.Tohumun çimlenmesi geç olduğu için sulanmalıdır. Yaz içinde kuvvetlenen fideler kökleri zedelenmeden çıkarılır ve asıl yerlerine dikilir. Sonbaharda hasadı başlar. Kış boyu devam eder. Dekardan 2-4 ton mahsul alınabilir.

Kullanıldığı yerler: Kerevizin hususî kokusu dolayısıyla yaprakları, turşu ve çorbalara konur. Besin değeri çok yüksek olmamakla beraber besleyicidir. Kereviz pişirilerek yendiği gibi, olgunlaştıktan sonra çiğ olarak da yenilebilir. Ayrıca kerevizde B vitamini, demir ve kireç vardır. Kereviz unutkanlığı giderir, idrar söker, kan ve süt yapar, karaciğeri temizler.

KERKENEZ (Falco tinnunculus)

2011-12-14T12:20:00.001-08:00

KERKENEZ (Falco tinnunculus)

Alm. Turmfalk (m), Fr. Faucon crécerelle, İng. Kestrel. Familyası: Kartalgiller (Falconidae). Yaşadığı yerler: Genellikle Avrupa, Asya ve Afrika’nın ova ve yüksek dağlık arâzilerinde bulunur. Amerika ve Avustralya’da yaşayan türler de vardır. Özellikleri: 30-35 cm boyunda gündüz avlanan yırtıcı bir kuş. Kuş, fâre ve köstebek avlıyarak beslenir. Çeşitleri: 14 türü vardır. Ömrü: 70 yıldan fazladır.

Kartallar takımının, Kartalgiller familyasından bir kuş türü. Bayağı kerkenez de denir. Kızıl kahverengi tüyleri siyah beneklidir. Erkeklerinde gri tüyler de göze çarpar. Kerkenez kendine has yuva yapmaz. Yumurtalarını oyuklara veya terk edilmiş kuş yuvalarına bırakır. Ülkemizde çok yüksek dağlık arâzilerdeki eski yuvalarda ve terk edilmiş binâ oyuklarında kuluçkaya yatar. Dişi kerkenez genelde erkekten iri olur. 4-6 yumurta yumurtlar, kuluçka süresince erkek avlanarak dişiyi besler. Yavruyken insana alıştırılabilir. Böcek ve ufak memelileri ustalıkla avlar. Kışın tarla fâresi gibi küçük kemiricileri, yazın büyük böcek, sürüngen ve küçük kuşları avlayarak beslenir. Kalıcı ve göçücü olanları vardır.

14 kadar türü bilinmektedir. Bayağı kerkenez Amerika kerkenezi, Madagaskar kerkenezi, Avustralya kerkenezi, küçük kerkenez, kırmızı ayaklı kerkenez meşhurlarındandır.

KERTENKELE (Lacertus)

2011-12-14T12:18:00.003-08:00

KERTENKELE (Lacertus)

Alm. Eidechse, Fr. Lézard, İng. Lizard. Familyası: Özkertenkelegiller (Lacertidae) vs.’dir. Yaşadığı yerler: Genellikle sıcak bölgelerde. Özellikleri: Vücutları pullu, göz kapakları hareketli, kuyrukları uzun ve sivridir. Kuyrukları yakalanınca kopar (ototomi). Etçildirler. Beş parmaklı ayaklarının hepsi tırnaklıdır. Çeşitleri: 3000’den fazla türü vardır. En çok bilinen iki türü, koruluk ve çayırlarda rastlanan yeşil kertenkele ile duvarlar üstünde çok görülen duvar kertenkelesidir.

Kertenkeleler (Lacertilia) alt takımının, özellikle özkertenkelegiller (Lacertidae) familyası türlerinin genel adı. Kertenkeleler alt takımının; özkertenkelegiller, gekogiller, varangiller, agamagiller, iguanagiller, boncuklu kertenkelegiller, kör yılansıgiller gibi familyaları vardır. Kertenkelelerin bugün dünyâ üzerinde 3000’den fazla türü mevcuttur. Soğuk iklime fazla dayanıklı olmadıklarından genel olarak çöllük bölgelerde ve tropikal kuşakların kurak kısımlarında çok boldur. Yer altında, ağaçlar üzerinde yaşayanları olduğu gibi, havada uçanları, suda yüzenleri, renk değiştirebilenleri de boldur.

Uzunca ve yuvarlakça olan vücutlarının üzerleri pullu veya pürtüklüdür. Çoğunlukla dört ayaklı ve pekazı iki ayaklı veya tamâmen ayaksız olurlar. Her ayakta beşer adet parmak ve uçlarında gelişmiş tırnakları bulunur. Karın pulları sırt ve yanlarda olanlardan daha iridir.

Bütün kertenkelelerin göz kapakları vardır ve çoğunda hareketlidir. Gekogillerde ve Amerika’da yaşayan Xantusiidae familyasının bireylerinin ise göz kapakları, kenarlarından birleşmiş olup, saat camı gibi saydam ve hareketsizdir. Yer altında yaşayan türlerin hâricindekilerin dışkulak delikleri mevcuttur. Bâzılarının ağaçlara asılmaya yarayan ince uzun ve kuvvetli kuyrukları vardır.

Kertenkelelerin kuyrukları koptuğu zaman bir ayı geçmeyen bir zaman içinde yeni bir kuyruk meydana gelir. Yalnız bu yeni yetişen eskisi gibi olmayıp pul, renk ve yapı bakımından farklıdır. İlk kuyruktaki gibi omurgalar yoktur. Yeni kuyruğa kıkırdak dokusundan bir yapı destek olur. Bunda pullar gayri muntazam olup derideki desen meydana getiren boyalar da yoktur. Kuyruk kopmadan kırılırsa o yerden yeni bir kuyruk uzar. Böylece çatal kuyruk meydana gelir.

Böcek, akrep, çokbacaklılar ile beslenen kertenkelelerin kasla hareket eden ileriye uzanan dilleri, avları yakalamada en büyük silâhlarıdır. Dil üzerindeki yapışkan tükrük, avı yakalayıp bırakmamada yardımcı olur. Çene içerisine oturtulmuş dişleri vardır.

Dişiler, yazın toprağın içine veya bir taşın altında çengel tırnaklı ayaklarıyla açtıkları çukurlara yumurtlar. Kış mevsiminde deliklerinin içinde ilkbahara kadar kış uykusuna yatarlar. Soğukkanlı olduklarından taşlar üzerinde güneşlenmeyi severler. Yakınlarından geçen böceklere saldırarak beslenirler. Renkleri yaşadıkları ortamlara uyduğundan kolay fark edilmeyip, yırtıcı kuş ve yılanlardan kolayca kurtulurlar. Tehlike ânında kuyruklarının son kısmını kopararak hızla bir yarığın içine dalıp gözden kaybolurlar. Böcek ve kurtlarla geçindiklerinden insanlar için faydalı sayılırlar.

Amerika’da yaşayan kuyrukları küt Helodermatidae familyasının iki türü mevcuttur. Derileri boncuk biçimli yuvarlak pullarla kaplı olduğundan “boncuklu kertenkele” olarak da bilinirler. Uzunlukları bir metreyi bulur ve her iki tür de zehirlidir. (Bkz. Yeşilbaş Kertenkele)

KESTANE (Castanea sativa)

2011-12-14T12:18:00.001-08:00

KESTANE (Castanea sativa)

Alm. Kastanienbaum (m), Fr. Chataignier (m), İng. Chestnutree. Familyası: Kayıngiller (Fagaceae) Türkiye’de yetiştiği yerler: Marmara, Karadeniz bölgesi.

Daha çok Akdeniz çevresi memleketlerinde yetişen, kupulası dikenli veya çengelli dikenli, küre şeklinde ve nişastaca zengin meyveleri olan ağaçlar.

Kestâne ağacının yaprakları biraz sert, kenarları testere dişli ve dişlerin ucu dikenlidir. Erkek çiçekler dik uzun durumlar hâlinde, dişi çiçekler ise üçlü gruplar şeklindedir. Yeşil ve dikenli olan meyvenin dış kabuğunun içinde kahverengi kabuklu, yenebilen ve aslında birer tohum olan birkaç tane meyve bulunur. Bu meyvelere kestâne denir.

Kestâne ağacı daha çok kayalık yamaçları ve kumlu toprakları sever. Kireçli topraklarda yetişmez. Memleketimizde özel olarak yetiştirilmektedir. Bilhassa Bursa bölgesinde yetiştirilen kestâneler meşhurdur. Yabânî olarak yetişen kestâne ağaçları 20-30 m yükselebilmekte ve yer yer ormanlar meydana getirmektedir. Azamî olarak 700 sene yaşarlar. Yemiş veren kestâneler ise daha alçak boylu olup 5-6 m yüksekliktedir. Kestâne ağaçları ancak 10-12 yaşlarında meyve vermeye başlar. Kestâne, tâzeyken buruk ve acımsı tattadır. Dış kabukları sararıp çatladıktan sonra toplanır. Dikenli olarak dış kabuğu (kupulası) sopalarla dökülerek temizlenir. Kestâne bir süre toprakta veya toprağa gömülü bırakılırsa daha tatlılaşır.

Kullanıldığı yerler: Kestâne; nişasta, sakkaroz, protein ve tanen ihtivâ eder. Daha çok, pişirilerek (haşlanmak veya kebabı yapılmak sûretiyle) yenir. Şekerciler kestânenin şekerlemesini yaparak “kestâne şekeri” adı altında piyasaya sürerler. Bursa’nın kestâne şekeri en meşhur olanıdır.

Kestâne ağacının kerestesi iyi cilâ kabul ettiğinden mobilyacılıkta; odunu sert ve dayanıklı olması sebebiyle de inşâatlarda kullanılır. Memleketimizde yılda 10-12 bin ton civârında kestâne üretilebilmektedir.

KETEN (Linum)

2011-12-14T12:17:00.003-08:00

KETEN (Linum)

Alm. Lein (m), Fr. Lin, İng. Flax. Familyası: Ketengiller (Linocere), Türkiye’de yetiştiği yerler: Batı ve İç Anadolu ve Karadeniz’de fazla olmak üzere Anadolu’nun çoğu yerinde.

Haziran-ağustos ayları arasında mavimsi veya sarı renkli çiçekler açan, 15-60 cm boyunda bir yıllık veya çok yıllık otsu veya gövdesi odunlaşmış, kültürü yapılan bir bitki. Yaprakları sapsız, grimsi-yeşil renkli, dik veya yatık gövde üzerinde sıralanmışlardır. Keten en eski bir kültür bitkisidir. Mısır’da M.Ö. 4. yüzyılda keten yetiştirildiği, mabetler ve mezarlar üzerine yapılan resimlerden anlaşılmıştır. Keten, 4000-5000 yıldan beri Ön Asya ve Akdeniz bölgelerinde lifi ve tohumları için yetiştirilmekte; dünyanın çok yerinde üretilmektedir. Memleketimizde bazı keten türleri tabiî olarak yetişir.

Keten her çeşit toprakta yetişebilir. Lif ketenleri nemli havayı, yağ ketenleri ise güneşli havayı sever. Anadolu’da keten yazlık ve güzlük olarak ekilmektedir. Kışlık ketenler ağustos-eylül, yazlık ketenler ise mart ve nisan aylarında ekilir. Lif ketenlerinin uzun boylu olanları makbuldür ve gübreli toprakta yetişir. Yağ ketenleri, iyice olgunlaştıktan sonra toplandığı hâlde, lif ketenleri olgunlaşmadan toplanır. Keten tohumları kapsülden dövülerek çıkarılır ve elenerek temizlenir. Gövdeler iyice ezilerek içinden lifleri çıkarılır. Demet hâline getirilerek havuzlara daldırılır. Bir müddet bekletildikten sonra çıkarılıp kurutulur. Taraklardan geçirilerek düzeltilir ve yumaklar hâlinde hazırlanır.

Kullanıldığı yerler: Keten tohumlarından kavrulduktan sonra, düşük ısıda sıkılmak suretiyle keten yağı elde edilir. Bu sâbit bir yağdır. Keten yağında % 90 doymamış asitler bulunur. Anadolu yağ ketenlerinin tohumlarında, yağ miktârı ortalama % 40,5’tir. Keten yağı, yanıklardan ileri gelen yaralarda ağrı dindirici olarak kullanılır. Bâzı sabunların bileşimine girer. Boyacılıkta kullanılır. Bezir yağı elde edilir. Keten tohumunun yağı alındıktan sonra geriye küspesi kalır. Keten tohumları su veya süt ile kaynatılarak lapa yapılır ve hâricen ilâç şeklinde kullanılır.

KETENKUŞU (Carduelis linaria)

2011-12-14T12:17:00.001-08:00

KETENKUŞU (Carduelis linaria)

Alm. Leinsik (m), Fr. Linot (m), linotle (f), İng. Linnet. Familyası: İspinozgiller (Fringillidae). Yaşadığı yerler: Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika’nın tarla ve çalılıklarında. Özellikleri: 13 cm uzunlukta ötücü bir kuş. Yılda iki defâ kuluçkaya yatar. Göçmendir. Keten ve kenevir bitkilerine zarar verir. Çeşitleri: Tek türü bilinir.

Ötücü kuşlar (Passeriformes) takımının ispinozgiller familyasından, tüyleri kül rengi ve esmer bir kuş. Akdeniz dolaylarında ve Doğu Türkistan’a kadar Avrupa’nın her yerinde yaygın olarak görülür. Kuzey Amerika’da bulunur. Sürüler hâlinde yaşayıp küçük tânelerle beslenir. Ahenkli bir ötüşü olup, bâzıları göç mevsiminde daha sıcak yerlere giderler.

Çok hareketli bir kuş olan ketenkuşu, kafese çabuk alışır. Kavgacı olmayıp, diğer kuşların arasında rahatça yaşar. Uzunluğu 13 cm kadar olup, alnı ile tepesi koyu kırmızı kahverengi kanatlarının üzerinde iki açık renk bant mevcuttur. Her defâsında beşer yumurta yumurtlar. Yılda iki defâ kuluçkaya yatar. Kuluçka süresi 12-14 gün kadar sürer. Keten ve kenevir bitkilerine zarar verir.

DOVER BOĞAZI Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:05:00.005-08:00

DOVER BOĞAZI Nedir? Hakkında Bilgi

Manş Denizinin en dar yeri. İngiltere kıyısında Dover şehri, Fransa kıyısında Calais şehri vardır. İngilizler Dover, Fransızlar Calais Boğazı derler.

Bu boğaz Manş Deniziyle Kuzey Denizini birleştirir. Boğazın genişliği 32 kilometredir. 72 m derinliğindedir. Dover Boğazının her iki kıyısı aralarındaki bağlantı ancak buzul devrinden sonra bozulmuş olan yüksek tebeşir kayalarıyla çevrelenmiştir. Dover Boğazında kuvvetli gel-git akımları görülür. Bu akımların dalga boyu 5-6 metreyi, hızı saatte 5 deniz milini bulur. Dover Boğazı, Kuzey Denizi ile Atlantik Okyanusu arasındaki ulaştırmanın hemen bütün yükünü çeker.

1805’ten beri altından tünel geçirilmek üzere birçok projeler hazırlanmışsa da, bunlar İngiliz Millî Savunma Bakanlığının karşı koyması yüzünden gerçekleştirilememiştir. Fakat bu proje son yıllarda Fransızlar tarafından tekrar tekrar ele alındı. İngiltere’yle ortak olarak yapımına başlanan tünel ulaşıma açılmak üzeredir (1993). Dover Boğazı Doğu Avrupa’yı, Batı Avrupa kıyılarıyla, Afrika’yla birleştiren önemli bir geçittir. Bu bakımdan dünyânın en hareketli boğazlarından biridir.

Boğazı yüzerek ilk defâ 1875 senesinde Mattew Webb adlı bir İngiliz geçmişti. 1926 senesinde ise Amerikalı Gertrude Ederle adındaki bir kadın geçti. Balonla ise 1785’te Jean Pierre Blanhard ve John Jefferies geçti. 1909’da Fransız pilot Louis Bleriot tarafından uçakla geçildi.

DÖNÜM Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:05:00.003-08:00

DÖNÜM Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Feldmass (r): 40.467 ar, Fr. dixares mesure agraire de 1000 metres carres, İng. acre (abaut 940 square metres). Eskiden beri Türkiye’de kullanılan toprak yüzölçümü biriminin adı. Bir arâzinin veya tarlanın yüzölçümünü adımlayarak “ölçerlerdi” ve eni ve boyu 40’ar adım olan toprak parçasına bir dönüm denirdi. Ancak adım boylarının farklı olması sebebiyle bir takım anlaşmazlıklara yol açtığından sonradan bu usûl değiştirilerek 40 arşın karesi 918.672 m2 tutan mîmar arşını kabul edildi ki, asıl olan eski dönüm budur.

1881’de yapılan değişiklikle metre sistemini esas kabul eden, yeni bir dönüm ölçü birimi getirildi. Cedid dönümü ismi verilen bu alan ölçüsü 2500 m2 alanı tutuyordu.

On dokuzuncu yüzyılın başlarında dönüm ismi kullanılmasından vazgeçilmek istendiyse de, ahâli arasında yine kullanılmaya devâm edildi. 1945’te yapılan topraklandırma kânunuyla bir dönüm 1000 m2 olarak belirlendi. Alan yüzölçümü birimi olarak hâlen günümüzde kullanılmaktadır.

DRİNA KÖPRÜSÜ Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:05:00.001-08:00

DRİNA KÖPRÜSÜ Nedir? Hakkında Bilgi

Bosna Hersek’te Sırbistan sınırına yakın Vişgrad (Vişegrad) kentinde Sava Nehrinin kolu olan Drina Irmağı üzerine 1571 senelerinde yaptırılmış olan Osmanlı köprüsü. Sokullu Mehmed Paşa tarafından, yaptırıldığı için Sokullu Mehmed Paşa Köprüsü diye de bilinen bu köprü, Drina Irmağını kuzey-güney doğrultusunda keser. Eni 7 metreden biraz geniş, uzunluğu 180 metreye yakın olan Drina Köprüsü büyük kesme taş bloklardan yapılmıştır. Güney ucu kıyıya dik, açık bir dirsek yaparak birleşir. Irmak içinde kemerli 10 gözü vardır. Kemer açıklıkları 10-15 m arasında değişmektedir. Yukarı ortasına gelen bir yerde, batı kenarında bir kitâbe sahanlığı, doğu kenarında bir sofa vardır. Bunların her ikisi de dışa taşarak taş çıkıntılar üzerine oturmuştur. Kemerlerin üzengitaşı hizâsında bütün köprüyü çepeçevre çıkıntılı bir silme dolaşır.

Batı tarafındaki selyaranlar bu silmeye kadar üçgen prizma biçiminde yükselir, sonra piramit biçimi alarak son bulur. Her bir ayakta bu piramidin sivri ucunun iki yanına gelmek üzere birer çift boşaltma gözü vardır. Kitabe sahanlığının duvarında iki kitâbe bulunmaktadır. Köprünün yapım tarihi kitabelerden birinde 1571, diğerinde 1577 olarak verilmiştir.

Sırp yazarı İvo Andric’in, konusu Sokullu Mehmed Paşanın yaptırdığı bu köprü etrafında geçen ve dünya klasikleri arasında yer alan Drina Köprüsü adlı bir romanı da vardır. Eser 1961 Nobel Edebiyat Ödülünü almıştır. Bu romanda 350 yıllık bir gelişim içinde Vişegrad kasabasının tarihi anlatılmaktadır. Olaylar Bosna’nın Osmanlı hâkimiyetine girişinden başlar. Osmanlı İslâm kültürü ve batı kültürünün özellikleri ile bu etkiler arasında değişen kişileri canlandırarak devam eder. Söz konusu köprünün Birini Dünya Savaşındaki bir bombardıman esnasında yıkılışıyla son bulur. Târihî olayları kavramaya çalışırken ayrı toplumların insanlarına aynı sevgi ve hoşgörüyle yaklaşan romanda Osmanlı târihi ve kültürü geniş biçimde ele alınmıştır.

Drenaj Tipleri Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:04:00.009-08:00

Drenaj Tipleri Nedir? Hakkında Bilgi

1. Açık drenler: Hem sığ hem de derin olabilir ve iki tipin de drenajda muayyen bir kullanılışı vardır.

Sığ drenler esas olarak tarladaki fazla suyu akıtmak için kullanılmaktadır. Derinlikleri 0,60-1,20 m arasındadır ve toprağa, drenin derinliğine ve mevkiine tâbi olarak muhtelif tip kesitlerde olabilirler. Kış yağışlarının akıtılması ve böylece ilkbahar ekimi için toprak sathının kurutulması faydalı görülen sahalarda sığ drenler sulama arkları istikametine paralel olarak açılır. Sığ drenler ekseriyetle ekim ve hasat makinalarının aşabileceği kadar geniş ve hafif meyilli kenarlarla yapılır. Sulama suyunun verilişinin kontrolu güç olan sahalarda, tarlaların alt kenarlarında deşarj hendeklerinin yapılması lâzımdır.

Drenlerin derinliği düz göl vâdilerinde umumiyetle tahliye imkânlarına, arızalı dağlık sahalarda ise toprakların tabakalanmasına bağlıdır. En iyi neticeyi elde etmek için drenaj, toprağın su ihtiva eden tabakalarının içinden geçirilmemelidir. Fazla suyun dren içersine akmasını temin için, daha fazla geçirgen olan düşey tabakalar tesbit edilmelidir.

2. Kapalı drenler: Kapalı drenler, çalı ve çakıl doldurulmuş hendekler de dahil olmak üzere beton künk, kil künk ve fiber boru gibi îmâl edilmiş muhtelif cins boru sistemlerini ihtiva ederler. Kapalı drenler derinlik bakımından değişir, fakat sulanan sahalarda iyi bir drenaj yapılabilmesi için derenin dibi toprak sathından îtibâren 135 santimetreden az olmamalıdır. Kapalı drenlerin getirdikleri suyu boşaltabilmeleri için, uygun bir tahliye imkânı bulunması gerekir. Tahliye yeri genellikle açık bir drenden ibâret olup, bâzan bir pompa çukurda olabilir. Çukura drene edilen su, toprak sathındaki drenaj kanallarına pompalamakla tahliye edilebilir.

Drenajın Önemi

Drenaj yapılmayan alanlarda çeşitli sebeplerle meydana gelen fazla su sürekli olarak arâzide kalırsa, yetiştirilen bitkiler için faydalı olmaz, aksine umulmadık zararlar meydana getirebilir. Bitki için lüzumlu mineral ve tuzlar gereğinden fazla eriyeceğinden bitkide aşırı beslenme söz konusu olur. Aşırı beslenmenin de az beslenme kadar kötü olduğu bilinmektedir. Ayrıca su ile dolu zeminde, bitkilerin köklerinin ihtiyâcı olan, oksijen eksiktir. Özellikle bitki filiz verirken bu oksijen miktarı önemlidir. Drenajın gerekliliği bu durumda açıkça görülmektedir.

Drenaj yapılan alanlarda öncelikle bitkiler daha verimli hâle geleceklerdir. Gerektiği gibi beslenen bitkiler üreticilerin emeklerinin karşılığını almaları şeklinde ortaya çıkacaktır, iyi verim, bol mahsûl ve ekonomik rahatlık getirecektir.

Drenajın bunun yanında en önemli faydası da hiç şüphesiz sağlık yönünden olacaktır. Bataklıklar drene edildiği takdirde, bölge sağlık yönünde olumlu pekçok değişikliğin kaynağı olur. Sıtma hastalığı bu şekilde önlenebilir. Bunun yanında drenaj ile kurutulan bu alanlar tarıma açılarak bölge insanlarına yeni iş ve sosyal imkânlar sağlar. Bunun yanında diğer önemli bir husus da, drenaj ile zemin tuzunun kontrol edilmesidir. Sulama suyundaki tuz suyu zemin tarafından alınması veya buharlaşması sonucu zeminde kalarak oranı artar. Yapılacak drenajla, drenaj suyu bu tuzu çözerek yerinden uzaklaştırır.

DÖVEN OTU (Plumbago Europea) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:04:00.007-08:00

DÖVEN OTU (Plumbago Europea) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Bleiwurz (f), Fr. Plumbago (m), İng. Toothwort, leadwort. Familyası: Dişotugiller (Plumbaginaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Trakya ve Anadolu.

Temmuz-ekim aylarında, kırmızımtrak-mor renkli çiçekler açan 20-150 cm boyunda, çok senelik otsu bir bitki. Dişotu, kuduzotu, sıtma otu gibi isimlerle de bilinir. Ekilmemiş tarlalar ve yol kenarlarında görülür. Yapraklar uzunca-oval şekilli, tam kenarlı veya hafif dişli, üst yüz koyu yeşil, alt yüz boz renkli, sapsız olup tabanda gövdeyi sarar. Çiçekler dalların uçlarında küçük salkımlar hâlinde bir araya toplanmıştır. Çanak yaprakları tüp şeklinde ve yapışkandır. Taç yapraklar kırmızımsı-mor olup, tüpsüdür. Meyve olgunlukta esmer renkli olup, uç kısmından kapak ile açılır.

Kullanıldığı yerler: Köklerinde acı ve kusturucu lezzetli bir bileşik plumbagin ve tanen vardır. Bundan başka bitkide mavimsi-gri renkli bir sâbit yağ vardır. Bu yağ bir kağıda sürüldüğü zaman esmer bir leke bırakır. Vücuda sürülünce bere hissini verir. Bitkinin kökleri eskiden diş ağrılarına ve kuduza karşı kullanılmış, sonra terk edilmiştir. Yapılan araştırmalar bitkinin antispazmotik ve bakteriostatik tesiri olduğunu göstermiştir.

DÖNENCE Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:04:00.005-08:00

DÖNENCE Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Wendekreis (m), Fr. Tropique (m), İng. Tropic. Ekvatorun 23º 27’ kuzey ve 23º 27’ güneyinden geçen enlem çizgileri. Kuzeydeki dönenceye Yengeç Dönencesi (Yaz Dönencesi, Medar-ı Seretan), güneydeki dönenceye Oğlak Dönencesi (Kış Dönencesi, Medar-ı Cedi) denir. Bu enlemler, Güneşin tulum dâiresinin, gök ekvatoruna olan yüksekliğinin, kuzey ve güneyde ulaştığı en büyük değerlere karşı gelir. Kuzey yarımkürede 21 Haziranda yaz dönümü sırasında en büyük kuzey yüksekliğine ulaşır ve Yengeç Dönencesinin tam karşısına gelir. Aynı şekilde Kuzey Yarımkürede 21 Aralıkta kış dönümü sırasında en büyük güney yüksekliğine ulaşır ve Oğlak Dönencesinin tam karşısına gelir.

DUT (Morus) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:04:00.003-08:00

DUT (Morus) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Maulbeerbaum (m), Fr. Mûrier (m), İng. Mulberry tree. Familyası: Dutgiller (Moraceae), Türkiye’de yetiştiği yerler: Bütün Anadolu’da yetiştirilir.

Nisan-mayıs aylarında yeşilimsi renkli çiçekler açan 3-15 m boyunda, tek evcikli bir ağaç. Vatanı Çin’dir. Gövde silindirik, dik ve kalın; kabuk çatlaklı ve gri-kahve renklidir. Yaprakları saplı, iki sıra üzerine dizilmiş, tabanı yuvarlak veya kalp şeklinde, üst yüzü koyu, alt yüzü ise daha açık yeşil renklidir. Kenarları dişlidir. Çiçekler, tek cinsli yaprakların koltuğunda ve saplı durumlar yaparlar. Erkek çiçekler uzunca silindirik gruplar hâlindedir. Dişi çiçekler oval veya toparlakça durumlar hâlindedir.

Yenilen meyve, dişi durumdaki çiçeklerin, çiçek örtü yapraklarının etlenmesiyle meydana gelen bileşik bir meyvedir.

Dut odunu “morin” maddesinden dolayı sarı bir renk almıştır. Dayanıklı olduğundan tarım araçları, takunya vesâire yapılır.

Dut ağacının türleri, uzun zamandan beri yenen meyveleri veya ipek böcekçiliği için yetiştirilmiştir. Birkaç türü ve bâzı bahçe formları park ve bahçelerde süs bitkisi olarak da yetiştirilmektedir.

Türkiye’de yetiştirilen dut çeşitleri:

Ak dut: 10-15 metre boyunda, geniş taçlı (dal ve yaprakları kısmı) bir ağaçtır. Ak dutun vatanı Çin’dir. Yenen tatlı meyveleri vardır. Yaprakları ipekböcekçiliği için yem olarak kullanılır. Türkiye’nin birçok bölgelerinde meyvesi ve yaprakları için yetiştirilmektedir. Güneydoğu Anadolu’da Kahramanmaraş, Gaziantep, Kuzey Anadolu’da Tokat ve Doğu Anadolu’da Erzincan dolaylarında meyveleri kurutulduğu gibi pekmezi, pestili de yapılmaktadır. Bursa’da ve başka yerlerde yapraklarından ipekböcekçiliğinde faydalanılmaktadır. Erkek ak dut ağaçları, Batı Anadolu’da İzmir ve Selçuk’ta cadde ve yol ağacı olarak kullanılmaktadır.

Kara dut: 10-15 metre boyunda, kalın dallı bir ağaçtır. Olgun meyvesi siyah renkte suludur. Tazeyken yenir veya şurup yapılır. Yaprakları kaba ve tüylü olduğu için ipek böceklerine yem olarak verilmez.

Kara dutun vatanının İran olduğu zannedilmektedir. Eskiden, köklerinin çok acı olan kabukları solucan düşürmek için ilâç olarak kullanılmaktaydı. Bunun da odunu çeşitli dayanıklı eşyâların yapımında kullanılır. Türkiye’de ak dut kadar olmasa da bahçelerde rastlanır. Sarkık dallı olanları süs bitkisi olarak yetiştirilir.

Mor dut: 15-20 metre boyunda kalın dallı bir ağaçtır. Olgun meyve, mor renkte ve tadı hafif mayhoştur. Yendiği zaman dil ve dudakları boyar. Parmaklarda leke bırakır. Mor dutun vatanı Kuzey Amerika’dır. Meyve ağacı olarak az miktarda Türkiye’nin değişik bölgelerinde yetiştirilmektedir. Ağız ve boğaz iltihaplarına karşı kullanılır ve dut şurubu gargaraları iyi gelir.

Dut yetiştirilmesi: Kışı çok soğuk olmayan ve derin toprağı olan yerlerde yetiştirilmesi iyi sonuç verir. Tohumla üretilir. Tohumları tâze haldeyken sarı ve parlak renkte olup, kolaylıkla çimlenirler. İlkbaharda bu tohumlar serpme veya sıra usulünde ekilirler. Üzerleri hafifçe örtülür. Yaz boyunca sulama ve çapalama yapılır. Dut fidanlarına göz aşısı uygulanır. Aşılı fidanlar, 5-6 yıl sonra meyve verirler.

Kullanıldığı yerler: Karadut meyvelerinde şeker, organik asitler (satrik, malik vs.), müsilaj, tanen, boya maddesi (siyanin), pektin ve vitamin C vardır. Karadutun meyvelerinden yapılan şurup, boğaz ve diş etleri iltihaplarına karşı gargara halinde özellikle küçük çocuklarda kullanılır. Kök ve gövde kabukları kurt düşürücü olarak halk arasında kullanılmaktadır. Yaprakları da idrar söktürücüdür.

Beyaz dutun meyveleri tatlı olup yenir ve vitamin C ihtiva eder. Daha çok yaprakları ipek böceklerine verilir. Kabukları Doğu Asya’da kâğıt imâlinde kullanılır.

DUTGİLLER (Moraceae) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:04:00.001-08:00

DUTGİLLER (Moraceae) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Morazeen, Maulbeergelwächse (pl), Fr. Moracées, İng. Moraceae. Süt borusu ihtivâ eden, odunlu, nâdiren otsu bitkiler. Çiçek ve cinsli, dioik veya monoik bitkilerdir. Almaşık dizilişli yaprakları, taç yaprakları bulunmayan küçük erkek ve dişi çiçekleri ve bileşik meyveleri vardır. Çiçek durumları koçandır. Çoğu tropik bölgelerde olmak üzere 70 cinsi, 1000 kadar türü vardır. Erkek organları 2-6, ovaryum üst durumludur.

DUVAR FESLEĞENİ (Parietaria Oficinalis) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:03:00.005-08:00

DUVAR FESLEĞENİ (Parietaria Oficinalis) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Glaskraut, Fr. Herbe de pariétaire, İng. Wallwort. Familyası: Isırganotugiller (Urticaceae), Türkiye’de yetiştiği yerler: Trakya, Marmara, Batı ve Orta Karadeniz bölgesi.

Temmuz-kasım ayları arasında çiçek açan, duvarlar üzerinde, taş aralarında bulunan çok senelik otsu bir bitki. Gövde dik, basit, şeffafça, tüylü, gevrek ve kırmızımsı yeşil renklidir. Yaprakları saplı, almaşlı dizilişli, uzunca oval şekilli, sivrilmiş uçlu, tam kenarlı, tüylü ve üst yüzü parlaktır. Çiçekler yaprakların koltuğunda yumak şeklinde durumlar yapmışlardır. Aynı fert üzerinde hem dişi hem erdişi çiçekler bulunmaktadır. Erkek organları tomurcuk içerisinde gergin olarak kıvrılmış bulunurlar ve çiçek açıldığı zaman geriye doğru bir hareket yaparlar. Bu esnâda çiçek tozları etrâfa yayılır.

Kullanıldığı yerler: Toprak üstü kısımlarında, müsilaj, tanen, acı maddeler, anorganik tuzlar bulunmaktadır. İdrar söktürücü, şeker hastalığına karşı ve yara tedâvisinde kullanılmaktadır.

DÖVEN Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:03:00.003-08:00

DÖVEN Nedir? Hakkında Bilgi

Harman âletlerinden. Tohumlu bitkilerin saplarını saman hâline getirip, tohumlarından ayırmaya yarar. Bâzı bölgelerde “dögen” denir.

At veya öküz, nâdiren eşek ve manda ile çekilen dövenler, 30-40 cm eninde, 170-200 cm boyunda, 3-4 cm kalınlığında birbirine geçmeli iki tahtadan yapılır. Ön tarafı sap denen ekinlerin toplanmaması için hafif yukarı doğru kıvrıktır. Tahtanın altına belli düzende çakılan çakmaktaşları ekinlerin üzerinde döne döne sapları ezerek tâneleri döker ve sapları da kıyarak saman hâline getirir.

Hayvanların koşulduğu yere “döven kaşı” veya “harman” denir. Öküzler, mandalar, bir boyundurukla, atlar ise falaka denilen âletle dövene koşulur.

Düz bir yere 7-8 m çapında dâire şeklinde serilen (buğday, arpa, çavdar, yulaf, mercimek, nohut, fasulye vs.) tahılgiller cinsine göre 2-3 gün, hem sürüp hem karıştırmak sûretiyle döven altında ezilir. Saplar incelip, saman olacak hâle gelince, toplanıp savrulur. Tâneler samanla birbirinden ayrılır.

Eskiden yaygın olan döven, artık yerini dağlık yerlerde batöz âletine, ovalarda ise biçer-döğere bırakmıştır. Ancak geri kalmış bölgelerde yine de kullanılmaktadır.

DRENAJ Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:03:00.001-08:00

DRENAJ Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Trockenlegung (f), Fr. Drainage (m), İng. Drainage. Bitkilere zararlı zemin ıslaklığını gidermek ve bu sûretle zemin yapısını ıslah edip, havalanmasını sağlamak, ayrıca rutubetten binaların korunması veya spor sahaları gibi dâimâ kuru tutulması îcâb eden yerlerde toprağa nüfuz eden yağmur sularının süratle uzaklaştırılarak çamur olmasını önlemek üzere yer altında suların akıtılmasını temin için yapılan tesisat.

Drenaj tesisleri: Birbirine parelel vaziyette birçok “emme boru” ile bunların getirdiği suları toplayan “ana boru” ve ana borulardan gelen suları alıp götüren ve ekseriya arazide tabiî olarak bulunan açık kanallardan teşekkül eder. Suların akabilmesi için en az 0.0005 meyil lâzımdır. Dren tesislerinde boruların çamurla dolmaması için minimum meyil, içinde akan suyun asgari sürati 0,15-0,20 m/s, ortalama 0,35 m/s olacak şekilde, en büyük meyil ise suların sürüklediği kumların, boruları aşındırmaması için, 1 m/s’yi aşmayacak şekilde tertiplenir.

Dren tesislerini, don tesirinden korumak için en az 1-1,20 m derinlikte döşemelidir. Yeraltı suyunun daha fazla indirilmesi istendiği takdirde boruların daha derine döşenmesi gerekir.

Bir diğer önemli husus ağaç ve bitki kökleri boru içinden akan suya uzanarak sistemi bozarlar. Bitki kökleri derz aralığından girerek içerde büyüme sonucu boruları tıkarlar. Bu takdirde asgarî derinliğin 1,5 m olması gerekir.

Ayrıca dren tesisatı için zararlı olduğundan borular civarındaki ağaçları kesmek veya tesisleri en az 20 m uzaktan geçirmekte fayda vardır.

Zararlı ıslaklığın meydana geliş sebepleri arasında fazla yağışlar, boşaltıcı kanalların bulunmaması veya yetersiz olması, akış imkânı eksikliği, yeraltı suyunun yüksek olması, akarsu ve kanallardan sızmalar, akarsularda meydana gelen taşkınlar, komşu arâziden gelen sular sayılabilir.

DUMAN Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:02:00.001-08:00

DUMAN Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Rauch (m), Fr. Fumee (f), İng. Smoke, fume. Yanan maddelerden çıkan siyah veya esmer renkli gaz içindeki katı tânecikler. Duman, katı, sıvı ve gaz olan cisimlerin karışımından meydana gelmiştir. Bu karışımların yapı ve özellikleri hep aynı olmaz. Duman ile sis birbirine çok benzeyen aslında aynı olmayan şeylerdir. Eğer gaz içinde ince sıvı damlacıkları yayılmış ise bu sistir. Duman ise katı, sıvı ve gazların karışımıdır. Bacadan ve vapurdan çıkan dumanda kül, yanmamış kömür, karbon (is), yoğunlaşmış su damlacıkları ve katran tânecikleri bulunur.

Duman rüzgâr olmadığı zamanlarda düz olarak yükselir. Bacadan çıkan dumanın durumuna göre rüzgârın, şiddet ve istikâmeti anlaşılabilir. Duman yukarıya doğru yükselirken hava tabakalarına çarpar ve kendine uygun yol bulur. Kendisinde bulunan enerji zamanla kaybolur; rüzgâr varsa duman hemen havaya karışır.

Duman dedektörü: Binalarda yangın çıkması durumunda, içeride bulunanları zamanında îkâz etmek amacıyla kullanılan alarm cihazıdır. Duman dedektörleri, dumanı algıladıklarında, tiz ve yüksek sesli sirenler çalmaya başlar ve bu arada flaşlar yanıp söner. Fotoelektrikli ve iyonlaşmalı olmak üzere başlıca iki tür duman dedektörü vardır. Bunlar, ışığa hassas fotosellerden faydalanılarak hazırlanmış fotoelektrikli duman dedektörü ve iyonlaşmalı duman dedektörleridir.

Fotoelektrikli dedektörlerin hassasiyeti daha düşük olduğundan, bu cihazlar umûmiyetle yavaş veya içten yanma tehlikesinin daha büyük olduğu yerlerde kullanılır. İyonlaşmalı dedektörlerin algılama gücü daha yüksektir. Bu sebeble de, yangının hızla yayılma tehlikesinin bulunduğu binâlarda kullanılır. Bugün birçok büyük merkezlerde, her iki duman dedektörü bir arada kullanılmaktadır.

DUVAR SARMAŞIĞI Hedera Helix) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:01:00.003-08:00

DUVAR SARMAŞIĞI Hedera Helix) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Efeu (m), Fr. Lierre (m.), İng. Ivy. Familyası: Sarmaşıkgiller (Araliaceae). Türkiye’de yetiştiği yerler: Trakya, Marmara ve Karadeniz Bölgesi.

Eylül-ekim ayları arasında çiçek açan, kışın yapraklarını dökmeyen çok senelik tırmanıcı bir bitki. Bahçe duvarlarını ve bina yüzlerini kaplamak için çok kullanılır. Rutubetli ormanlarda ağaç gövdeleri üzerinde bulunur. Gövde silindir biçiminde ve odunludur. Çiçek vermeyecek olan dalların taşıdığı adventif kökler sâyesinde yükselir. Yaprakları derimsi, tüysüz, üst yüzü parlak koyu yeşil, alt yüzü ise açık yeşil renklidir. Çiçek taşımayan yaprakların tabanı kalp şeklinde, çiçek taşıyanlar ise oval şekillidir. Meyve küre şekilli, genellikle 5 tohumlu ve siyahımsı-mor renkli, yalancı bir üzümsü meyvedir. Zehirli bir bitkidir.

Kullanıldığı yerler: Bitkinin kullanılan kısmı yaprakları ve meyveleridir. Yaprak ve meyvelerinde saponin özelliğinde, sıcak kanlı hayvanlar için zehirli olan, hederin isimli glikozit vardır. Meyvelerin müshil ve kusturucu tesiri varsa da kullanılması oldukça tehlikelidir. Yaprakları halk arasında yara tedâvisinde kullanılır.

DOĞAN (Falco Peregrinus) Nedir? Hakkında Bilgi

2011-12-14T12:01:00.001-08:00

DOĞAN (Falco Peregrinus) Nedir? Hakkında Bilgi

Alm. Wanderfalke, Fr. Faucon pelerin, İng. Peregrine. Familyası: Kartalgiller (Falconidae). Yaşadığı yerler: Hemen hemen bütün dünyâda. Özellikleri: 42-52 cm uzunlukta, sırtı külrengi ve enine çizgili. Avcı bir kuş. Ömrü: 162 yıl. Çeşitleri: Kızıl doğan, gök doğan, çayır doğan, delice doğan vs.

Kartalgiller âilesinin gündüz avcı kuşlarından. Tıknaz vücutlu, güçlü, kıvrık kısa gagalı, yırtıcı pençelidir. Sırtı kül renginde ve enine kahverengi çizgilidir. Karın kısmı beyazdır. Uzun, sivri kanatlı olup, saatte 200 kilometreye yakın bir hızla uçar. Avına 300 km hızla pike yapar. Dişileri erkeklerinden daha iridir. Kuş, fâre ve tavşan avlar. Küçük memeli kemiricilerin aşırı çoğalmasına mâni olur. Yüksek bir ağaç veya kayanın üzerine konarak avını bekler. Yâhut yükseklere çıkarak belli bir alan üzerinde büyük dâireler çizerek süzülür. Gözleri pek keskindir. Tarlada dolaşan küçük fâreyi görebilir ve hızla pike yaparak yakalar. Güvercin ve kümes hayvanlarına da saldırır. Göçmen ve yerli olanları vardır. Kıvrık üst gagası bir nevi dişlidir. Tarlalar çevresinde, suya yakın yüksek ağaç veya dağ tepelerinde tüner. Doğan da diğer kartalgiller gibi yuva yapmaz.

Dişileri, erkeklerinden daha iricedir. Dişi zirvedeki kovuklara kırmızımtrak 3-7 yumurta yumurtlar. Kuluçkaya erkek de yardım eder. 21 gün zarfında yavrular çıkar. Doğan, avcılar tarafından evcilleştirilerek av kuşu olarak kullanılır. Kafası küçük bir torbayla örtülerek, eldivenli sağ bilek üzerinde taşınır. Evcil doğan (Hierofalco candicans) 60 cm boyundadır. Av partilerinde bilhassa sülün avı için kullanılır. Kızıl doğan, gök doğan, çayır doğan, delice doğan gibi birçok doğan türleri vardır.

KIBRIS

2011-12-14T11:59:00.001-08:00

KIBRIS

Alm. Zypern (n), Fr. Chypre (m), İng. Cyprus. Türkiye’nin güneyinde bulunan, Akdeniz’in üçüncü büyük adası. Türkiye’ye olan uzaklığıAnamur Burnundan 65 km’dir. Adanın yüzölçümü 9.251 km2dir.

Târihi

Eski devirlerde Anadolu’nun bir parçası olan Kıbrıs, suların yeryüzünde bâzı karaları basması sonucu meydana gelen adalardandır. Yapılan kazılarda adada Ortadoğu kültürüyle alâkalı eserler bulunmuştur.

Adanın bilinen ilk sâhibi Mısırlılar olup, bunlardan Hititlere geçmiştir. Hitit çivi yazılarında “Alasya” denilen ada, deniz kavimlerin istilâsına uğrayarak, Asurlular, Fenikeliler, Medler, Roma ve Bizans İmparatorluklarından sonra, Dört Halife (632-661) devrinde Müslümanların hâkimiyetine geçerek, 648 târihinde vergiye bağlandı. Hazret-i Ebû Bekr (632-634) devrinde Müslümanlar Kıbrıs’ta Kitiyon’u fethetti. Hazret-i Osman (644-656) devrinde Şam vâlisi bulunan hazret-i Mu’âviye 647’de Kıbrıs’a tekrar sefer tertib etti. Sefere Eshâb-ı kirâm ve Tâbiin-i izâmdan çok kimse katıldı. Bunlardan biri hazret-i Enes bin Malik’in teyzesi Hazret-i Ümm-i Hırâm’dır.

Peygamber efendimiz, Ümm-i Hirâm’ın evinde uyurken, gülerek uyandı. Ümm-i Hirâm; “Yâ Resûlallah! Niçin güldünüz? diye sordu. Peygamberimiz; “Yâ Ümm-i Hirâm! Ümmetimden bir kısmını, gemilere binip, kâfirlerle gazâye giderler gördüm.” buyurunca; “Yâ Resûlallah! Duâ et, ben de onlardan olayım!” dedi. Bunun üzerine sevgili Peygamberimiz; “Yâ Rabbi! Bunu da onlardan eyle!” diye duâ buyurdu.

Aradan seneler geçti. Ümm-i Hirâm zevci ile gemilere binip, Kıbrıs’a gitti. Kıbrıs’ta attan düşüp şehid oldu. Hazret-i Ümm-i Hirâm’a Türkler “Hala Sultan” deyip, şehid olduğu yere bir câmi, türbe ve tekke yaptırmışlardır. Emevîlerin hâkimiyetine geçen Kıbrıs Adası vergiye bağlandı. Adaya Müslümanlar yirmi dört sefer tertib etmiştir. Emevîlerden sonra vergilerini vermemesinden dolayı da, Abbasî halifesi Hârun Reşid (796-809) devrinde tekrar hâkimiyet altına alındı.

Haçlı seferlerinin üçüncüsünde İngiliz KralıArslan Yürekli Rişar’ın gemileri fırtınaya tutulunca 1191’de İngilizler, adanın kıyılarına sürüklenip karaya çıkarak, Limasol’u zaptettiler. Fakat Rişar’ın paraya ihtiyacı olduğundan adayı eski Kudüs Kralı Lusignan’a sattı. Bundan sonra ada, Suriye ve Filistin kıyılarından kaçan Doğu Lâtinlerinin merkezi hâline getirildi. Selâhaddin Eyyubî’nin kudüs’ten çıkardığı Lâtinler adaya yerleştirildi. Ceneviz, Fransız, Venedik korsanlarının yaşadığı adadan, Anadolu sâhillerine saldırılar tertiplendi. Kıbrıslıların saldırıları, Anadolu Selçukluları ve beylikleri tarafından savuşturuldu. Haçlı ittifakınca Kıbrıs sularında bulunan Haçlı donanması, Mısır ve Suriye sâhillerine ve Müslüman gemicilere zarar vermeye başlayınca; Memlûk Sultanı Melik-i Eşref Baybars 1425’te adaya asker çıkardı. Devrin Kıbrıs kralı Janus’un ordusu imha edilip, kendisi esir alındı. Kral Janus, yıllık beş bin düka altın ödemek şartıyla azad edilip, vergiye bağlandı. Kıbrıs Lâtinleri, Osmanlılar ile hâkimiyet meselesinde mücâdele eden Akkoyunlular ve Safevî devletleri ile ittifak içine girdiler. Yavuz Sultan Selim Hanın Suriye ve Mısır’ı fethi ve İslâmiyetin mukaddes topraklarını Osmanlı Devletine kazandırmasıyla Doğu Akdeniz’de hâkimiyet kurmanın lüzumu ortaya çıktı. Bunun için de Kıbrıs’ın fethi gerekiyordu.

Kıbrıs sâhillerine yerleşmiş bulunan Venedikliler ise gelip geçen ticâret gemilerine tecâvüzden geri durmuyordu. Diğer taraftan Hint Okyanusunda beliren Portekiz tehlikesi de Akdeniz’de bir an evvel sükunetin sağlanmasını zarurî kılmaktaydı. Bundan başka Kıbrıs halkından pek çoğu da Osmanlının âdil idaresini istemekteydi. Bu sebeplerle İkinci Sultan Selim Han (1566-1574) devrinde Şeyhulislâm Ebüssü’ûd Efendinin fetvâsıyla Kıbrıs’ın fethine karar verildi. 1570’te Vezir Lala Mustafa Paşa, Kıbrıs Serdarı tâyin edilerek, Piyâle Paşa kumandasındaki Osmanlı donanması adaya çıkartma yaptı. Lefkoşe ve Magosa fethedildi. Papalığın teşvikiyle Haçlı donanması Kıbrıs’a gönderilip, 1571 İnebahtı Muhârebesinde Osmanlı donanması yakılmışsa da, 1572’de iki yüz elli parça gemiyle Akdeniz’e açılan Kılıç Ali Paşa karşısında dayanamayacaklarını anlayan Haçlılar, 1573’te anlaşmak zorunda kaldılar. Adanın hâkimi Venedik Cumhûriyeti, Kıbrıs’ın Osmanlı Devletine terkini ve yıllık üç yüz bin filorin vergi vermeyi kabul etti. Kıbrıs’ta Osmanlı devlet teşkilâtı kurulup, eyâlet hâline getirilerek, beylerbeyi tâyin edildi. İslâmî eserler, tâmir edilip, yenileri kuruldu. Türk-İslâm nüfûsunun adada fazlalaşması için Osmanlı iskân siyâseti tatbik edildi. 1577 târihinde adanın nüfûsu 84.000 olup, bunun 47.000’i Türktü.

On dokuzuncu yüzyıla kadar bütünüyleOsmanlı Devletinin hâkimiyetinde kalan Kıbrıs, Papalığın organize ettiği oyunlar neticesiyle çok tehlikeli meselelerin içine itildi. 1876’da Birinci Meşrutiyetin îlânıyla Osmanlı Devleti Rusya ile harp içine sokuldu. Ancak harbin mağlubiyetle bitmesi üzerine 3 Mart 1878’de çok ağır şartlarla Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması imzalandı. Saltanatının ilk yıllarında olan İkinci Abdülhamîd Han devleti daha o târihte yıkıma götürebilecek olan bu antlaşmayı bir türlü hazmedemedi. Dâhiyâne bir kurnazlıkla, 4 Haziran 1878’de İngiltere ile gizlice anlaştı. Ayastefanos Antlaşmasını tatbik ettirmeme karşılığı, Kıbrıs Adasının idâresini İngiltere’ye bıraktı. Adanın gelirleri her yıl İstanbul’a yollanacak ve Osmanlı Devletinin bir parçası kalacaktı. Bu durum Birinci Dünyâ Harbine kadar muhâfaza edildi.

Üç yüz yıldan fazla Osmanlı Devletinin hâkimiyetinde bulunan Kıbrıs Adasına bu devirde birçok kültür, sanat eserleri ve iktisâdî müesseseler kurulmuştur. Her kasabada medrese ve Lefkoşe’de Sultan Mahmud Kütüphanesi yapılarak, ilmin yayılmasına ve kültür seviyesinin yükseltilmesine çalışıldı. Adanın bütün kalelerinin tâmiri, liman inşaası, câmi, mescid, tekke, imâret, hastahâne, han, kervansaray, sebil, çeşme gibi sosyal tesisler yapıldı.

1923 Lozan Antlaşmasıyla İngiltere’nin ilhâkına bırakılan Kıbrıs, 1925’te Büyük Britanyaİmparatorluğuna bağlanarak, sömürge statüsüne girdi. Adanın İngiltere’nin ilhâkına geçmesiyle, günümüzde de devam eden Kıbrıs Meselesi ortaya çıktı. İngiliz idâresini önce hoşgörü ile karşılayan Rumlar, Kıbrıs Rum Kilisesinin telkinleriyle adayı Yunanistan’a katmak arzusu içine girince, hâdiseler başladı. Adadaki Rumlar’ın Yunanistan’a katılma faaliyetlerinin, İngiliz siyâsetince de dolaylı olarak destek görüp, idârî, iktisâdî ve siyâsî kolaylık gösterilmesi hadiselerin büyümesine sebeb oldu. Türkler dış bir destek bulamayınca vakıfları korumak, millî kültürü muhafaza etmek için, İngiliz sömürge sisteminin tanıdığı hakları kullanmak sûretiyle hâdiselere, mukâvemet etme teşebbüslerinde bulundular. Adadan Türkiye, İngiltere, Avusturalya ve diğer ülkelere Türk göçü de oldu. İngilizlerin Rumlara idârî, siyâsî ve iktisâdî kolaylık göstermesine rağmen, asıl gâyeleri, Yunanistan’a ilhâkı olan Kıbrıs Rum Cemâati, 1931’de isyan ettilerse de bastırıldı. Rumlar arasında Yunanistan’a katılma fikri devamlı empoze edilerek, Kıbrıs’ta nüfuslarını arttırmak için adaya göçmen getirme ve Türkleri tâciz etme siyâseti içine girdiler.

İngiltere, Kıbrıs’ın sömürge statüsünü değiştirme taraftarı olduğundan, 1950 yılında İngiltire-Türkiye-Yunanistan ve Türk-Rum cemâatleri arasındaki meseleler arttı. Türkleri tâciz edip, göçe zorlama ve katliamlarla nüfuslarını azaltan Kıbrıs Rum Kilisesi, adaya getirttiği göçmenlere güvenerek, halk oylamasıyla idârecilerini seçme hakkı istemeye başladı. Hâdiseler üzerine Kıbrıs Türk Cemâati tepki gösterince, Türkiye meseleyi dikkate aldı. Adadaki Türkler Türkiye tarafından desteklenerek, mesele yalnız İngiltere ve Yunanistan’ın olmaktan çıktı. 1954 hâdiseleri Yunanistan tarafından Birleşmiş Milletler teşkilatına götürüldüyse de, siyâsî komisyon görüşülmemesi kararını aldı. 1955 Rum-Yunan tedhiş hâdiseleri üzerine, İngiltere Türkiye’yi meseleyi halletmek üzere toplantıya çağırdı. İngiltere’nin Türkiye’ye toplantı çağrısı, Yunanistan tarafından, Türklerin hakkının resmen tanınıp, meşrulaşması demek olarak kabul edildi. Yunanistan ikinci defa Birleşmiş Milletler Teşkilâtına müracaat etti. Kıbrıs meselesinin sulh yoluyla halledilmesi kararlaştırılınca, 1959 yılında imzâlanan Zürih ve Londra antlaşmaları ile buhran geçici olarak sona erdi ve 16 Ağustos 1960’ta “ortaklık” temeli üzerine kurulan bağımsız ve “iki toplumlu” Kıbrıs Cumhûriyeti ilân edildi. Ada’ya altı yüz elli kişilik bir Türk alayı yerleştirildi. Kıbrıs’ın güvenliği için İngiltere-Türkiye-Yunanistan “Garanti Antlaşması” imzaladılar. Kıbrıs Cumhûriyetinde Türklere eşit haklar tanınıp, Cumhurbaşkanı Rumlardan, yardımcısı da Türklerden seçilecekti.

Türkiye’nin garantör devlet olarak Türklerin haklarını müdâfaa etmek ve hâdiselere müdâhale hakkı verilen Garanti Antlaşmasını Rumlar bir türlü kabul edemediğinden, hâdiselerin önüne geçilemedi. Rumlar, Enosis gâyesini gerçekleştirmek, Türkleri yıldırmak, Türkiye’yi zor duruma düşürmek için, 21 Aralık 1963’te Kıbrıs Cumhûriyeti Anayasasını tanımayarak, 22 Aralıkta Kıbrıs’taki Türklere karşı tedhiş ve katliamlara başladılar. Garantör devlet olarak Türkiye hâdiselere müdahâle etti. Türkiye’nin kararlı tutumu Rumlar’ın hâdiseleri durdurmasına, Birleşmiş Milletler de meselenin sulh yoluyla halledilmesi için garantör devletler arasında görüşmelerin başlamasına ve adada Barış Gücünün bulundurulmasına karar verdi. Yunanistan’daki 1967 askerî darbesi sonunda Enosisci iktidar, tedhişçi Grivas’ın teşkilâtlandırdığı Rum Millî Muhafız Kuvvetlerini destekleyerek, Türklerin toplu bulunduğu Boğaziçi ve Geçitkale köylerine karşı harekete geçince, TBMM 16 Kasım 1967 târihli toplantısında üyelerinin tamâmına yakını Kıbrıs’a asker çıkarma kararı aldı. Türk çıkarma birliklerinin ve donanmasının İskenderun’da toplanması, jetlerinin de Kıbrıs semâlarında görünüp, alçak uçuşlar yapması, Grivas’ın ve 12.000 kişilik Yunan ordusunun adadan çekilmesine sebeb olup, ABD’nin araya girmesiyle Türkiye çıkarma yapmaktan vaz geçirildi. Kıbrıslı Türkler, Türkiye’nin anavatan olarak haklı tepkisine şâhit olunca, kendi işlerini kendileri görmek üzere 29 Aralık 1967’de Kıbrıs Geçici Türk İdâresini kurarak, 19 maddelik de esas tespit etmişlerdir. Kıbrıs meselesinin halledilmesi için toplumlararası görüşmeler 1968’de başlamasına rağmen 1974 yılına kadar bir netice alınamamıştır.

Yunanistan ve Kıbrıs Rumları, Enosis gâyesinin gereği doğrultusunda hareket edip, Türkiye ve Türklere düşmanca hareket içine girdiler. Atina’daki Askerî Cunta, adanın Kıbrıs’ta bulunan Yunan Kuvvetleri ve EOKA-B aracılığı ile 15 Temmuzda darbeye teşebbüs ettirip, Türklere hayat hakkı tanımayan katliamlara girişince; Türkiye, garantör devlet olarak 20 temmuz 1974’te birinci, 14-16 Ağustos 1974’te de ikinci barış harekâtını gerçekleştirmek mecburiyetinde kaldı. Türk Ordusunun muvaffakiyetle gerçekleştirdiği askerî harekâtlar neticesinde Kıbrıs’ın istiklâli muhâfaza edilip, adadaki Türkler imhâ edilmekten kurtarılarak, Kıbrıs Türk Devleti için zemin hazırlanmıştı. Yıllardan beri devam eden görüşmelerde kesin bir neticeye gidilemeyince, Kıbrıs Türk toplumu 13 Şubat 1975’te Kıbrıs Türk Federe Devletini, 15 Kasım 1983’te Kuzey Kıbrıs Türk Cumhûriyetini kurarak, istiklâlini îlân etti. Kıbrıs meselesinin halli için, Kuzey Kıbrıs Türk Devleti ve Kıbrıs Rum Toplumu ile ikili ve milletlerararası görüşmeler hâlâ devam etmektedir. (Bkz. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhûriyeti)

KILIÇBALIĞI (Xiphias gladius)

2011-12-13T12:23:00.003-08:00

KILIÇBALIĞI (Xiphias gladius)

Alm. Schwertfisch (m), Fr. Éspadon (m), İng. Swordfish. Familyası: Kılıçbalığıgiller (Xiphidae). Yaşadığı yerler: Sıcak ve ılık denizlerde bulunur. Atlas Okyanusu, Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz’de rastlanır. Özellikleri: Üst çenesi kılıç gibi uzamıştır. Vücûdu torpile benzer. Üst kısmı mâvimtrak siyah, karın kısmı gümüşî beyazdır. Dört metre uzunluk, yarım tonu geçen ağırlıkta olanları vardır. Kendinden küçük balıkları sivri ve yanları keskin kılıcıyla avlayarak beslenir. Balina ve teknelerde kırılmış kılıçbalığının sivri burunlarına rastlanır. Kılçıksız eti çok lezzetlidir. Çeşitleri: Marlin balığı, yelken balığı, asıl kılıçbalığı olmak üzere üç türü vardır. Bizim denizlerimizde “asıl kılıç balığı” bulunur.

Kemikli balıklar takımından, 3-4 metre uzunlukta 200-300 kg kadar ağırlıkta olan, sıcak ve ılık denizlerde yaşayan bir balık. Üst çenesi vücudunun üçte ikisi nispetinde kılıç gibi uzamıştır. Erginleri dişsiz ve pulsuzdur. Pelvik (karın) yüzgeçleri bulunmaz. Torik ve istavrit gibi balık sürülerine dalarak keskin ve sivri kılıcını sağa sola sallayarak öldürüp yaraladıklarını yer. Mürekkep balıklarına da düşkündür. Saatte 95 km hızla yüzer. Kışın 25 metre derinlere iner, yazın yumurtlamak için yüzey sularına çıkarak baygın gibi yüzer. Bâzen su yüzeyinde sıçrar. Yalnız veya eşiyle berâber dolaşır. Işıktan kaçar. Sâkin ve karanlık gecelerde zıpkın tüfek, özel olta ve ağlarla avlanır. Ağırlığı 675 kg’a varan kılıçbalığına rastlanmıştır. Üst seviyede yüzerken büyük sırt yüzgeci köpek balığındaki gibi su yüzeyinde görülür. Uzun ve dikey kuyruğunun yanlarında karina denen kemiksi birer çıkıntı bulunur. Atlas Okyanusu, Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz’de yaşar. Yumurtaları su yüzeyinde sürüklenir. Çıkan yavrular erginlerine benzemez. Başları dikenlidir. Dişleri ve pulları vardır. Dört buçuk yaşından sonra üst çeneleri uzar, dişleri ve pulları kaybolarak erginlere benzerler. Kılçıksız ve lezzetli etleri şişe iyi gelir. Karaciğerinden yağ çıkarılır. Tehlike ânında kılıcıyla teknelere bile saldırır. 30 cm kalınlıktaki tahtayı delebilir. Avlanması tehlikeli ve zordur. Ağustos ve kasım aylarında yakalananların eti çok lezzetli olur.